Sağlık Bakanlığı Sosyal Çalışmacı Ünvan Değişikliği Konu Özetleri 17

SOSYAL HİZMET EYLEMLERİ

Sosyal hizmet, eylemlerini gerçekleştirirken meslekî etik ilkelere uygun hareket etmek zorundadır. Meslekî etik doğruluk, yasallık, yeterlilik, güvenirlik, mesleğe bağlılık gibi temel ilkeleri gerektirir.

Sosyal eylem; normlar, değerler, fikirler, davranışlar, amaçlar ve durumsal koşullar ile aktör arasındaki ilişkilerden oluşur. Birey, grup, aile, toplum ve organizasyonların sosyal sorunlarının çözümüne yönelik yapılan sosyal çalışmalar, genelci (bütüncül) yaklaşımla çözülmeye çalışılır.

Sosyal Eylem Tipleri

• Araçsal Eylem
• Değere Dayalı Rasyonel Eylem
• Duygusal Eylem
• Geleneksel Eylem

SOSYAL HİZMET EYLEM TÜRLERİ

• Mercek Altına Alma
• Sosyal Kontrol ve Sosyal Destek Oluşturma
• Sosyal Haklardan Yararlanma
• Kendini Yorumlama (Yorum Örneği)
• Kriz Müdahalesi
• Çoklu Bakış Açısı
• Ayrımcılık İle Mücadele
• Sosyal Dışlanmışlık İle Mücadele
• Sosyal İçerme ve Uyum
• Sosyal Sapma ile Mücadele
• Müracaatçı Odaklı Danışmanlık
• Güçlendirme

Mercek Altına Alma

Sosyal hizmet yöntemlerinden kabul edilen mercek altına alma eylemi, sosyal olay ve müracaatçı hakkında elde edilen değişik bilgi, bulgu ve ifadeleri belli bir noktada toplama ve olaya odaklanma faaliyetidir. Mercek altına alma, yardım ve sosyal destek sürecinde bir eylem ilkesi, müracaatçı ile görüşmelerde ise bir eylem aracıdır. Bu eylemle birey ya da olay kontrol altına alınır. Sosyal hizmet uzmanının müracaatçının eğilimlerini incelemek ve bunlara bir anlam yüklemenin ötesinde sorunun çözümüne odaklanması eylem türüdür.

Sosyal hizmet uzmanı, sorunlarını günlük olayların akışına göre çözmeye çalışan ve bunun ötesine geçemeyen müracaatçılarını fikren ve ruhen destekleyerek yönlendirir, sorunlarının kısa bir zaman içinde çözüleceğinin izlenimini verir, bireyin kendine güvenini sağlar ve bunun için izlenecek yöntemleri de belirler. Olayların çözümüne yönelik geliştirilen uygun yöntemler sorun çözme sürecini mercek altına almayı sağlar. Bir yöntem ve eylem aracı olarak mercek altına alma, planlanan görüşmelerde çözüme odaklanan ve daha kısa zamanda sonuca ulaşmayı sağlayan önemli bir eylemdir.

Sosyal Kontrol ve Sosyal Destek Oluşturma

Sosyal düzenin devamı veya fertlerin, bu sistemin beklentilerine uygun bir biçimde hareket etmelerini sağlamak maksadıyla fertlere, sosyal beklentilere uygun davranışlar empoze eden (yazılı veya yazılı olmayan) sosyal normlar, değerler, tedbirler veya müeyyidelere sosyal kontrol denir. Sosyal kontrol aracılığı ile normlar, değerler ve alışkanlıklar korunma altına alınmaktadır. Sosyal kontrol mekanizmaları kişilerin sosyalleşmesi sürecinde sosyal davranış kalıplarını öğrenmelerine, onlara uygun davranmalarına ve onları sürekli hale getirmeye katkı sağlamaktadır. Bu mekanizmalar genel olarak örf, adet, gelenek, din, ahlak, hukuk, töre, eğitim, müeyyide ve bütünleştirici ve eğitici iletişim araçları olarak sayılabilir. Sosyal kontrol araçları sanayi ve modern toplumlardan ziyade, klasik ve geleneksel bağların kuvvetli olduğu cemaat tipi toplumlarda, kırsal ve köylerde daha hızlı işlemektedir. Sosyal destek insanın kaygı ve duygulanım bozukluğu yaşadığı zamanlarda ve stresli bir olay karşısında ihtiyaç duyduğu ve sosyal çevresinden aldığı bir yardımdır.

Sosyal kontrol çeşitlerini şu şekilde sınıflandırabiliriz;

• Olumlu sosyal kontrol
• Olumsuz sosyal kontrol
• Resmî sosyal kontrol
• Gayri resmî sosyal kontrol
• Grup kontrolü
• Kurum kontrolü
• Toplum kontrolü

Sosyal Haklardan Yararlanma

Sosyal haklar, “insan haysiyeti” çerçevesinde şekillenmiştir. Anayasanın 40. maddesi “İktisadi ve sosyal hayat, adalet, tam çalışma esasına ve herkes için insanlık haysiyetine yaraşır bir yaşayış seviyesi sağlanması amacına göre düzenlenir.” diyerek bu duruma vurgu yapmaktadır. Sosyal haklar konusunda “Avrupa Sosyal Şartı”nın öngördüğü başlıca haklar: Adil, güvenli ve sağlıklı çalışma koşullarına sahip olma, adil bir ücret, örgütlenme, toplu pazarlık, çocukların ve gençlerin korunması, çalışan kadınların korunması, mesleğe yönelme, meslekî eğitim, sosyal güvenlik, sağlık ve sosyal yardım, sosyal refah hizmetlerinden yararlanma hakkı şeklinde sıralanabilir.

Kendini Yorumlama (Yorum Örneği)

Sosyal hizmet yöntemlerinin temel taşlarından olan ve daha çok müracaatçı ile yapılan tanışma ve görüşme esnasında ortaya çıkan dinleme; konuşmak isteyen veya konuşma ihtiyacı olan müracaatçının sözlerine, gerekli olmadığı müddetçe müdahale etmeksizin dikkatlice kulak verip, söylediklerine önem vermektir.

Yorum örneğinin eylem boyutu şu süreçten geçmelidir:

• Müracaatçı ile tanışma ve görüşme
• Psiko-sosyal tahlil ve teşhis

Kriz Müdahalesi

Kriz, beklenmedik, belirlenebilen bir olayın algısından hemen sonra başlayan, tahammül edilemeyen, daha önce kullanılan problem çözme yöntemleriyle çözülemeyen, aniden gerilimli bir artışa, algısal, bilişsel, duygusal ve davranışsal kargaşaya sebep olan, psikopatolojik olmayan ve bir ile sekiz haftalık süre içerisinde çözümlenebilecek bir durumdur.

Kriz Tipleri

• Durumsal Krizler
• Yaşamsal Krizler
• Travmatik Stres Sonucu Oluşan Krizler
• Gelişimsel Krizler
• Psikopatolojik Krizler
• Psikiyatrik Aciller

Kriz aşamasında sosyal hizmet uzmanına düşen görevler şunlardır:

• Dikkat
• Soğukkanlılık
• Otokontrol ve sabır
• Sorumluluk

Krizin özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

• Stres Belirtisi
• Panik veya Yenilgi Hissi
• Çaresizlik
• Kurtulmaya Odaklanma

Kriz müdahalesinin amacı bireyin istem dışı düştüğü durumu olumlu gelişme ve değişime götürecek tedavi edici bir uygulama ile kriz öncesi normal haline getirmektir. Kriz müdahalesinin sınırlılıkları, ilgi alanı ve odak noktası belirlenirken şu temel özellikler göz önünde bulundurulur:

• Sürenin Sınırlılığı
• Bütünlük
• Fonksiyonellik
• Aktif Rol

Çoklu Bakış Açısı

Her olayı kendi içinde bir bütün olarak görür ve ilişkili olduğu diğer unsurları da göz ardı etmez. Sosyal sorunların sebeplerinin tespitinde ve ihtiyaç duyulan sosyal yardım ve destek türlerinin belirlenmesinde birden fazla düşünce ve eylem içeren bir soysal hizmet uygulama biçimi ve yöntemine çoklu bakış denir. Sosyal hizmet alanında sorun çözme sürecinde eş zamanlı olarak birbirinden farklı yöntemlerin tercih edilip kullanılmasına sosyal hizmetlerde yöntem plüralizmi denir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, müracaatçıların denek olarak değil birinci derece sorunu çözülmesi gereken birey olarak belirlenmesi ve düşünülmesidir.

Ayrımcılık İle Mücadele

Avrupa Birliği Temel Haklar Şartının 21. maddesi “Cinsiyet, ırk, renk, etnik ve sosyal köken, genetik özellikler, dil, din ya da inanç, siyasi ya da herhangi bir başka görüş, bir ulusal azınlığın üyesi olma, mülkiyet, doğum, özürlülük, yaş ya da cinsel yönelim gibi temellere dayanan her türlü ayrımcılık yasaktır.” şeklindedir.

Ayrımcılık Türleri

• Mikro Ayrımcılık: Farklı ırklara ve azınlıklara, yaşadıkları ülkede uygulanan ayrımcı politikalar.
• Mezzo Ayrımcılık: Irk gruplarının, yerleşim bölgeleri açısından birbirinden ayrılması.
• Makro Ayrımcılık: Çok sayıda ırk gruplarının toprak parçası itibariyle birbirlerinden ayrılması.

Toplumların hemen her seviyesinde, meslek, beceri, liderlik, mevki gibi temel unsurlarda sosyal farklılaşmalar görülmesi ve görevler, sorumluluklar, haklar ve imtiyazların toplumun üyeleri arasında eşit olmayan bir biçimde dağıtılmasına, sosyal ayrıştırma denir.

Ayrımcılık çeşitleri ana başlıklar hâlinde şöyle sıralanabilir: Din ve inanç temelinde ayrımcılık, toplumsal cinsiyetle ilgili sorunlar, ırk veya etnik köken temelinde ayrımcılık, engellilik temelinde ayrımcılık, cinsel yönelim temelinde ayrımcılık, göçmenler, sığınmacılar ve mülteciler, ırkçılık ve yabancı düşmanlığı, eğitim materyallerinde ve ders kitaplarında ayrımcılık, eşit işe faklı ücret sağlanması, nefret suçları, sağlık alanında ayrımcılık, sendikal tercih, siyasal düşünce, sosyal ve ekonomik eşitsizliklerin yol açtığı ayrımcılıklar.

Sosyal hizmet uzmanı ayrımcılıkla mücadelede şu faaliyetleri yürütür: Farkındalık oluşturma, toplumsal destek sağlama, idari ve yargısal destek sağlama, yasal düzenlemelerin yapılmasını sağlama, lobi faaliyetlerinde bulunma, araştırmalarla gerçekleri tespit etme, imza kampanyaları düzenleme, rapor hazırlama, sosyal, sanatsal ve kültürel alanlarda çalışmalar yapma.

Sosyal Dışlanmışlık İle Mücadele

Levitas’a göre sosyal dışlanma üç anlama gelmektedir. Birincisi, bireylerin ve grupların topluma katılımlarındaki yetersizlikleri nedeniyle yaşadıkları yoksul olma durumu; ikincisi, işsizlik ve dolayısıyla üretime katılamama; üçüncüsü ise, ahlakî ve kültürel boyut.

Sosyal Dışlanma Çeşitleri

• Fiziksel Dışlanma
• Ekonomik Dışlanma
• Mekansal Dışlanma
• Siyasi Dışlanma
• Kültürel Dışlanma

Dışlanmanın temel bileşenleri olarak düşük gelir, aile içi şiddet, velayet altında bulunma, okul problemleri, hüküm giyme, etnik azınlık içinde yer alma, kentsel/kırsal alanlarda çevresel ilişkilerden yoksun olma, akıl ve ruh sağlığıyla ilgili problemler, yaşlılık ve engellilik sayılabilir.

Bonner sosyal dışlanmayı yedi boyutta incelenmektedir:

• İktisadi boyut (uzun vadeli işsizlik, işsiz hane halkı, gelir yoksulluğu),
• Sosyal boyut (evsizlik, suç, asi gençlik)
• Politik boyut (yetkisizlik, siyasal hakların yetersizliği, politik süreçlere olan güvensizlik ya da bu süreçlere yabancılaşma)
• Çevre/komşuluk boyutu (iskân yapılarının yetersizliği, çevre felâketleri)
• Bireysel boyut (ruhsal ve fiziksel rahatsızlıklar, beklentileri karşılayamayan eğitim)
• Uzamsal boyut (savunmasız grupların marjinalleşmesi)
• Grup boyutu (engelli, yaşlı, etnik azınlık grupların özellikleri üzerine odaklanma)

Sosyal dışlanma kavramı, statik olmaktan çok dinamik bir sosyal dışlanma türleri ve doğurabileceği muhtemel riskler şöyle sayılabilir: Emek piyasasından dışlanma ve işsizlik, sosyal güvenlik sistemlerinden dışlanma ve yoksulluk, tüketim özgürlüğünden dışlanma ve yetersiz beslenme, sağlık hizmetlerinden dışlanma ve hastalıklar veya erken ölümler, eğitim hizmetlerinden dışlanma ve kültürel yozlaşma, toplum değerlerinden dışlanma ve yabancılaşma.

Avrupa birliği sosyal dışlanma riski yüksek olan grupları; işsizler, çok ebeveynli aileler, yaşlılar, çok sayıda çocuk sahibi olan aileler, yoksulluk içinde büyüyen çocuklar, göçmenler, etnik gruplar ve özellikle Romanlar, engelliler, evsizler, insan ticaretine konu olanlar, bakım kurumlarında yaşayanlar, geçimlik tarım yapan aileler ve toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılığa maruz kalan kadınlar olarak sıralamaktadır. Bu grupların sosyal dışlanma ile yaşadıkları temel olgular ise, istihdamdan dışlanmışlık, eğitimden dışlanmışlık, konuttan dışlanmışlık, ulaşım, sağlık ve özellikle de uzun dönemli sağlık bakım hizmetlerinden dışlanmışlık olarak belirlenmiştir.

Sosyal İçerme ve Uyum

Sosyal bütünleşmeyi sağlayan/kolaylaştıran faktörler şunlardır: Belli davranış kalıplarının ve kurallarının toplumda benimsenmesi, kurumların birbirilerini tamamlaması, demokratik ve insan haklarına saygılı bir yönetim, toplumsal uzlaşı, hoşgörü ve sosyal sorumluluk anlayışının geçerli kılınmasıdır. Sosyal bütünleşmeyi engelleyen unsurlar ise ahlakî erozyon, iletişim bozuklukları veya aksaklıkları, baskı yolu ile oluşan birliktelikler ve toplumda veya kurumlar arasında hoşgörü ve sevginin kaybolmasıdır. Sosyal bütünleşmenin sağlanamadığı toplumlarda fertler ve gruplar, birbirlerine ve toplumun tümüne karşı yabancılaşır. Toplumda bozulmalar ve çözülmeler kaçınılmaz olur.

Sosyal bütünleşmenin ana şartları:

• Fonksiyonel Bütünleşme
• Bir Anlam Etrafında Bütünleşme

Sosyal içerme ile ilgili baş edilmesi gereken sorunlar:

• İçerici bir işgücü piyasası geliştirmek ve istihdamı herkes için bir hak ve fırsat olarak arttırmak.
• İnsanca bir yaşam düzeyi sağlamak için yeterli gelir ve kaynakları garanti etmek.
• Eğitim yetersizliklerini gidermek.
• Aile dayanışmasını sürdürmek ve çocukların hakkını korumak.
• Herkes için makul bir barınma olanağı sağlamak.
• Yüksek kaliteli kamu hizmetlerine yatırım yapmak ve bu hizmetlere herkesin eşit ulaşımını sağlamak.
• Hizmetlerin sunumunu iyileştirmek.
• Birden fazla alanda oluşan yoksunlukların giderilmesine öncelik vermek.

Sosyal Sapma ile Mücadele

Toplumun farklı değer ve normları arasında meydana gelen ayrışma veya çatışmalar sonucu ortaya çıkan yabancılaşma, toplum tarafından normal olarak kabul edilen davranış düzeneklerine uymama ve standart altı davranış biçimleri sergilemeye sosyal sapma denir. Bu tür bir davranışı gösteren kişiye de sapkın denir. Sapma davranışında değerler ve normlardan sapma vardır. Normlar; şartları belli olan sınırlı göstergeler, değerler, belirli şartlardan bağımsız standartlardır. Değerler geneldir, normlar ise sosyal bakımdan daha emredicidirler. Toplumun sosyokültürel yapısı tarafından kabul edilen örf, adet, gelenek, inanç ve hukuk kurallarına uymayan davranışlar sapma özelliği taşımakta ve suç unsuru olarak görülmektedirler.

Müracaatçı Odaklı Danışmanlık

Danışman, bireylerin kendi başlarına üstesinden gelemedikleri hukuksal, insan ilişkileri, sosyal kopukluk, aile, gençlik gibi çözümsüzlüğe düştükleri sosyal sorunlarda, onları sahip olduğu bilgi birikimiyle çözüme yönlendirmede uzmanlaşmış kişidir. Bu kişinin bu hizmeti meslek haline getirmesine de danışmanlık denir.

Güçlendirme

Sosyal hizmette güçlendirme, insanların yaşamlarını kontrol altına almaları için gereksinim duydukları kişisel, kişilerarası ve politik güce ulaşmalarına yardımcı olmak ve onların yaşamlarını olumsuz yönde etkileyen politikalar, kurumlar ve toplumsal tutumlarda değişiklikler yapacak tarzda müracaatçılarla çalışma yapmaya denir.

Müracaatçıların güçlendirilmesi için sosyal hizmet uzmanlarına yol gösterici olabilecek ilkeler:

• Programları, müracaatçıların ve toplum üyelerinin ifade ettikleri tercihlere ve ortaya koydukları gereksinimlerine göre şekillendir.
• Program ve hizmetlerin müracaatçılar ve toplum için en üst düzeyde uygun olmasını, müracaatçıların ve toplumun onlardan yararlanmasını sağla.
• Müracaatçıların kendi kendine sorun çözebilmesi yaklaşımını benimseme.
• Müracaatçıların ve toplumun güçlerini gündeme getir ve onları bu yönden yapılandır.
• En tercih edilen müdahale yöntemini uygulamak yerine, müdahaleyi müracaatçının veya müracaatçı gruplarının kendine özgü taleplerine, sorunlarına ve gereksinimlerine uygun olarak düzenle ve yeniden tanımla.
• Uygulamanın ve politika geliştirmenin önceliklerini belirlemek için liderlik yapmalarını sağla.
• Güçlendirme dikkate değer bir zaman ve sürekli bir çaba gerektirdiği için sabırlı ol.
• Sosyal hizmet uzmanlarının işteki kendi güçsüzlüğü ve gücünü sürekli dikkate al.
• Genel iyilik durumuna katkı vermek için yerel bilgiyi kullan. Güçlendirme, sosyal hizmet için temel eylem ve önemli bir kuramdır.