Sosyal Hizmetin Temel Değerleri ve Etik Standartları

“Sosyal hizmet felsefesi” sosyal hizmet eğitiminde ve sosyal hizmetin müdahale sürecinde, değer, tutum ve davranışların niteliğini belirler. Sosyal hizmet felsefesi, etik kurallar, ilkeler ve standartlar olarak somutlaşarak uygulamaları yönlendirici bir fonksiyon üstlenir. Meslek kültürünün gelişmesi etik kurallara göre gerçekleşir. Sosyal hizmet etiği ise mesleğin değerlerine dayanır. Sosyal hizmet alanında bilimsel ve mesleki uygulamalarda, bilimsel ve mesleki çevrelerde bütünlük, birliktelik, tutarlılık ve dayanışma sosyal hizmetin etik kuralları, ilkeleri ve standartları ile sağlanır. Sosyal hizmet uygulamalarında tüm sosyal hizmet uzmanları aynı etik kurallara, ilkelere ve standartlara bağlı kalırlar. Bu bağlılık, sosyal hizmet mesleğinin kendine özgü özellikleriyle bir meslek olmasına, mesleki kimliğin ve kültürün oluşmasına, mesleki işlevlerin gerçekleşmesine temel oluşturur. Etik kurallar; sosyal hizmet uzmanının mesleki rolü, mesleki ilişki ve etkileşimleri, mesleğin genel amaç ve hedeflerine uygunluğu açılarından etkili ve yönlendirici olur (Cılga, 2004).

Amerikan Ulusal Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği, uygulamacılara rehberlik etmesi amacıyla altı temel etik ilkeyi içeren Etik Kodları’nı benimsemiştir:

1. Sosyal hizmet uzmanlarının öncelikli amacı ihtiyaç içindeki insanlara yardım etmek ve sosyal sorunlarla ilgilenmektir.
2. Sosyal hizmet uzmanları sosyal adaletsizlikle mücadele eder.
3. Sosyal hizmet uzmanları kişinin doğuştan bir özellik olarak taşıdığı şeref ve değerine saygı duyar.
4. Sosyal hizmet uzmanları insan ilişkilerinin temel önemini kabul eder.
5. Sosyal hizmet uzmanları güven verici bir şekilde davranır.
6. Sosyal hizmet uzmanları yetkin oldukları alanlarda çalışır ve mesleki uzmanlıklarını geliştirip ilerletirler (Zastrow ve Kirst-Ashman, 2014).

Sosyal hizmet uzmanının odağına insanı alması ve bireylerin, grupların, ailelerin ve toplumun üstün yararı için hizmet sunması, sosyal hizmet mesleğinin değer temelinin ve buna bağlı olarak da etik ilkelerinin insanın biricikliğini esas aldığını ortaya koymaktadır. Sosyal hizmet uzmanı, sosyal hizmet müdahalesi gerçekleştirirken birçok bireysel ve sosyal soruna çözüm önerisi geliştirirken bazı durumlarda karmaşık sayılabilecek bazı vakalarda tatmin edici fayda sağlayan bir çözüm önerisi sunmakta zorluk çekebilir. Bu durumda sosyal hizmetin değer temeli ve nihayetinde değer temelinin kaynaklık ettiği etik ilke ve standartlar önem kazanmaktadır. Sosyal hizmet uzmanları, etik davranmak ve mesleki uygulamalarında etik kararlar almak durumundadırlar ve uzmanlık, etik standartlar ve ilgili kanunlar konusunda bilgi sahibidirler. Sosyal hizmet uzmanları:

• Profesyonel değerlerin uygulamaya rehberlik edebilmesi için kişisel değerleri iyi bir şekilde tanımak ve uygulamak zorundadırlar.
• Sosyal Hizmet Ahlaki Yasası NASW’ın etik kodları, Sosyal Hizmet Uzmanları
• Uluslararası Federasyonu / Sosyal Hizmet Etiği Okulları Uluslararası Topluluğu,
• İlkelerin beyanı; standartlarını uygulayarak etik kararlar almak durumundadırlar.
• Etik çatışmalardaki çözümde belirsizliği ortadan kaldırırlar.
• İlkeli kararlara erişmek için etik sonuçlar stratejilerini uygularlar (Zastrow, 2014).

Sosyal Hizmet Uzmanları Derneğinin 1997 yılında yapılan 4. Olağan Genel Kurulunda Uluslararası Sosyal Hizmet Uzmanları Federasyonunun (IFSW) “Sosyal Hizmet Mesleğinin Etik İlke ve Kuralları” kabul edilmiştir. Dönemin Dernek Yönetim Kurulu tarafından yapılan çağrıya uyarak ülkemize ve mesleğimize özgü koşulları da dikkate alarak Etik İlke ve Sorumluluklarımızı oluşturmak üzere çalışmalara başlanmıştır. Ulusal Etik İlke ve Sorumlulukları belirlemek üzere sosyal hizmet uzmanları Hülya KESKİN, Figen PASLI YILDIRIM, Emine DOĞAN, İrem COŞANSU YALAZAN, Veli DUYAN, Nalan UYSAL’ın görev aldığı komisyon kurulmuştur. Sosyal hizmet mesleği için son derece gerekli ve önemli olan bu çalışmayı hazırlarken Uluslararası Sosyal Hizmet Uzmanları Federasyonu (IFSW), Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (NASW), Çek Cumhuriyeti Sosyal Hizmet Uzmanlarının Etik Yasaları incelenmiş ve ülkemizin kültürüne, sosyal yapısına ve mesleğimizin uygulama koşullarına uygun bir metin oluşturulmaya çalışılmıştır. Uzmanlardan gelen önerilerle metne son şekil verilmiştir (Cılga, 2004).

Sosyal Hizmet Uzmanının Etik Sorumlulukları

Sosyal hizmet mesleğinin etik kuralları;

• Sosyal hizmet değerlerini tanımlaması,
• Etik ilkeleri özetlemesi ve sosyal hizmet uygulamasında rehber olarak kullanılabilecek etik standartlar oluşturması,
• Sosyal hizmet uzmanlarına mesleki yükümlülüklerinde etik ikilemler ortaya çıktığı zaman uygun olan yaklaşımın belirlenmesine yardımcı olması,
• Sosyal hizmet mesleğinin toplumun geneli tarafından anlaşılabilmesi için etik standartlar sağlaması,
• Alanda yeni göreve başlayan sosyal hizmet uzmanlarını sosyal hizmetin görevi, değerleri, etik ilkeleri ve etik standartları konusunda sosyalleştirmesi,
• Sosyal hizmet mesleğinin sosyal hizmet uzmanları tarafından etiğe uygun olarak icra edilip edilmemesinin değerlendirmesinde kullanabilecek standartları ifade etmesi bakımından önemlidir (Reamer, 2006).

Bu bağlamda değerlendirildiğinde sosyal hizmetin etik kuralları mesleki işlevlerine bakılmaksızın, hangi işte çalışırlarsa çalışsınlar ve kimlere hizmet verirlerse versinler, sosyal hizmet uzmanları ve sosyal hizmet öğrencilerinin tümü için geçerlidir (Duyan, 2010). Sosyal hizmetin etik kuralları, etik sorunlar ortaya çıktığında karar verebilmek ve uygulama gerçekleştirebilmek için rehber niteliğinde değerler, ilkeler ve standartlar sunmaktadır. Belirli uygulamaların hangi çerçevede ele alındığına bağlı olarak yasanın değerleri, ilkeleri ve standartları arasında çatışma olabileceği olasılığı göz önünde bulundurulmalıdır. Etik sorumluluklar, kişisel ve ailevi ilişkilerden sosyal ve mesleki ilişkilere kadar uzanan geniş bir yelpazede tüm insani ilişkilerden kaynaklanır. Ayrıca hangi değerlerin, ilkelerin ve standartların önemli olduğu ve anlaşmazlık olması durumunda hangisinin daha ön planda olacağı belirli değildir (NASW, 1999).

Sosyal hizmet mesleğinin ilkeleri mesleğin felsefesine, değerlerine, etik ilkelerine ve uygulama becerisine dayanır (Sheafor ve Horejsi, 2015). Değer, ilke ve standartların çatışması durumunda hangi değerlerin, etik ilkelerin ve etik standartların öncelikli olacağı konusunda sosyal hizmet uzmanları arasında farklı düşünceler yaygınlık kazanabilir. Karşılaşılan herhangi bir durumda, etiğe uygun karar vermede sosyal hizmet uzmanının kararına başvurulmalı ve mesleğin etik standartlarına başvurulduğunda, meslektaşların inceleme sürecinde sorunların nasıl değerlendirileceği de göz önünde bulundurulmadır. Etik karar verme bir süreçtir. Sosyal hizmet uzmanları, etik değerlendirmenin gerekli olduğu herhangi bir durumda bu yasada yer alan bütün değerleri, ilkeleri ve standartları dikkate almalıdır. Sosyal hizmet uzmanlarının kararları ve eylemleri sosyal hizmetin değerleri, ilkeleri ve standartlarının ruhu ve anlamı ile uyumlu olmalıdır (NASW, 1999).

Sosyal hizmetin etik standartları; müracaatçılara, meslektaşlara, uygulama ortamına, meslek elemanı olmaya, sosyal hizmet mesleğine ve topluma yönelik etik sorumluluklar olmak üzere altı başlık altında toplanmaktadır. Bu standartlardan bazıları mesleki uygulamalar için zorlayıcı tarzda iken bazıları da beklenti tarzındadır. Başlıklar şeklinde verilen etik kuralların bir kısmı yasaklama (mesleki ilişkisini kişisel çıkarı için kullanmama), bir kısmı tavsiye (sosyal hizmet uzmanı herhangi bir kişiye/gruba karşı ayrımcılığı ya da insan onuruna uymayan uygulamaları önlemek için çalışmalıdır) şeklinde iken kimi etik kuralları somut kimileri de çok genel ifadelerden oluşmaktadır (Duyan, 2010).

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ MÜRACAATÇILARA İLİŞKİN ETİK SORUMLULUKLARI
Müracaatçılara Bağlılık
Kültürel Yetkinlik ve Sosyal Farklılık
Kendi Kaderini Belirleme
Mahremiyet ve Gizlilik
Bilgilendirilmiş Onay
Kayıtlara Ulaşma
Hizmetlerin Kesintiye Uğramaması
Hizmetin Sonlandırılması
Çıkar Çatışmaları
Hizmetler İçin Ödemeler
Duygusal/Cinsel İlişki
Fiziksel Temas
Cinsel Taciz
Küçük Düşürücü Dil Kullanma

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ MESLEKTAŞLARA VE DİĞER MESLEK ELEMANLARINA İLİŞKİN ETİK SORUMLULUKLARI
Saygı
Gizlilik
Disiplinler arası İş birliği
Meslektaşların Yer Aldığı Çatışma ve Anlaşmazlıklara Yaklaşım
Konsültasyon
Hizmetlere Havale
Cinsel Konular
Meslektaşların Zayıf Yönleri ve Yetersizlikleri
Meslektaşların Meslek Etiğine Aykırı Uygulamaları

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ UYGULAMA ORTAMINA İLİŞKİN ETİK SORUMLULUKLARI
Süpervizyon ve Konsültasyon
Eğitim ve Öğretim
Performans Değerlendirmesi
Müracaatçıların Kayıtları
Müracaatçının Havale Edilerek Gelmesi
Yönetim
Sürekli Eğitim ve Personel Yetiştirme
İşverenlere Karşı Taahhütler
Yönetim – Çalışan Uyuşmazlıkları

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ MESLEK ELEMANI OLARAK ETİK SORUMLULUKLARI
Yetkinlik
Ayrımcılık
Kişisel Tutum
Dürüst Olmama
Zayıf Yönler
Temsil
Israrlı Talepler
Telif Hakkı ve İtibarın Kabulü

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ SOSYAL HİZMET MESLEĞİNE İLİŞKİN ETİK SORUMLULUKLARI
Mesleğin Bütünlüğü
Değerlendirme ve Araştırma

SOSYAL HİZMET UZMANLARININ TOPLUMA İLİŞKİN ETİK SORUMLULUKLARI
Sosyal Refah
Toplum Katılımı
Toplumun Acil Gereksinimleri
Sosyal ve Siyasal Aksiyon