Müzecilik

Tarihi eserleri tespit eden bilimsel yöntemlerle açığa çıkaran, inceleyen, değerlendiren, koruyan, tanıtan, sergileyen, eğitim programları aracılığıyla tarihi eserler konusunda halka bilinçlendirerek toplumun kültür düzenini yükseltmeyi amaçlayan eğitim bilim ve sanat kurumları müze olarak tanımlanabilir.

Ülkemizdeki ilk müzecilik faaliyeti Osmanlı devleti döneminde Aya İrini özellikle silah cephane araç ve gerecinin de toplanması ile başlar. Aya İrini uzun yıllar adıyla silah deposu olarak kullanılmış ve cephane koleksiyonunun düzenlenmesi ile birlikte Darül Esliya adıyla ziyarete açılmıştır. 1875 yılında maarif nazırı Ahmet Cevdet paşa tarafından koleksiyon binanın yetersiz kalmasından dolayı Çinili köşke nakledilmiştir. 1884 yılında ise Müzeyy-i Hümayun müdürlüğüne Osman Hamdi Bey atanmıştır. 1891 yılında da Çinili köşkün karşısına bina yapılmış ve bugün İstanbul arkeoloji müzesi olarak kullanılan Osmanlı devletinin ilk müze binası inşa edilmiştir.

Cumhuriyetin ilanından sonra diğer birçok alanda olduğu gibi müzecilik alanında da Atatürk öncülüğünde önemli girişimler gerçekleşmiştir. Cumhuriyet döneminde devlet politikasının yeni ulusun ve yeni düzenin yansıtıldığı alanlardan biri de müzeler olmuştur. Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olarak kurulan Müze Müdürlüğü her türlü arkeolojik, etnografik bağıntının toplanması, korunması ile çalışmaları üstlenmiştir. Anadolu’nun birçok yerindeki kilise, cami ve yapılar onarılarak müzeye dönüştürülmüş bunun yanı sıra yeni müze binaları tasarlanarak hizmete sunulmuştur. Bu kapsamda Cumhuriyet döneminde kısa sürede birçok şehirde müze açılmış olup Ankara Etnografya müzesi, Antalya müzesi, Edirne müzesi, Adana müzesi ve Efes müzesi bu müzelerin en güzel örneklerindendir.

Kültür Varlıklarına İlişkin Hukuki Düzenlemeler

Müzecilik anlamında ilk hukuki düzenlemeler 1869 yılında Asar-ı Atika Nizamnameleri ile başlatılmıştır. Daha sonra 1874-1884 ve 1906 yıllarında Asara Atika nizamnamesinde değişiklikler yapılmıştır. 1914 yılında muhafaza-i Abidat nizamnamesi, 1951 yılında 5805 sayılı Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Teşkiline ve Vazifelerine dair kanun ile 1970 yılı 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu çıkartılmış ve tüm bu kanunlar 1983 yılındaki 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun temelini oluşturmuştur.

Söz konusu 2863 sayılı kanunun dayanağını ise anayasanın 63. maddesi oluşturmakta olup günümüzde müzeciliğe dair tüm iş ve işlemler bu kanun ve yanı sıra 1 numaralı cumhurbaşkanlığı teşkilatı hakkında cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile ilgili mevzuat çerçevesinde yürütülmektedir. 1 numaralı cumhurbaşkanlığı teşkilatı hakkında cumhurbaşkanlığı kararnamesinin 281 maddesinde müzecilik ile ilgili tüm iş ve işlemlerin Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yerine getirileceği belirtilmiş ve bu işlemleri yürütmek üzere Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü görevlendirilmiştir. Kültür Varlıkları Müzeler Genel Müdürlüğü 5 genel müdür yardımcılığı ve 10 daire başkanlığından oluşan bir teşkilatlanmaya sahiptir. Merkeze bağlı il idare yapılanmasını ise 3 ana başlık altında toplayabiliriz.

Türkiye Müzeleri

Ülkemizde müzeler Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı müzeler, bakanlığın denetimde faaliyet gösteren özel müzeler ve özel statülü müzeler olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır. Bakanlığa bağlı müzeler kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü, Güzel Sanatlar genel müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Çanakkale Gelibolu Tarihi Yarımada Alan Başkanlığı ve Sinema Genel Müdürlüğü’nden, özel müzeler kamu idareleri, özel kişiler ve tüzel kişilerden, özel stratejileri ise askeri müzeler ve cumhurbaşkanına bağlı milli saraylardan oluşmaktadır. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne bağlı müzeler ise koleksiyonlarına göre ayrılmaktadır. Bunlar;

• Arkeoloji müzeleri
• Etnografya müzeleri
• Arkeoloji ve coğrafya müzeleri
• Matematik müzeleri
• Bilim ve tarih müzeleri
• Anıt müzeler
• Atatürk evleri

Müzecilik İş ve İşlemleri

Müzecilik iş ve işlemlerini iki ana başlık altında toplayacak olursak bunlar müze içi faaliyetler ve müze dışı faaliyetlerdir. Müzecilik faaliyetleri oldukça geniş bir iş yelpazesine sahiptir. Bu iş ve işlemleri eser işlemleri, eğitim faaliyetleri, teşhir faaliyetleri, bilimsel araştırmalar, ziyaretçi işlemleri, özel müze ve koleksiyoncu faaliyetleri, tahsis işlemleri ve son olarak da restorasyon ve konservasyon işlemleri olarak sıralayabiliriz. Müzelerimizin kuruluş amacı da olan eserlerimiz müzelerimize araştırma, sondaj ve kazı, eser alımı, bağış, zor alım ve devir yollarıyla kazandırılmaktadır. 2863 sayılı kanunun 35’ten 49 maddesine kadar tüm maddeler gereği ve araştırma sondaj ve kazılar hakkında yönetmeliğin 9 maddesinin bendi uyarınca araştırma sondaj ve kazı işlemleri gerçekleştirilmekte ve müzelerinize eserler kazandırılmaktadır.

2863 sayılı kanunun 4. 5. 23. 24. ve 25. maddeleri gereği ve korunması gereken taşınır kültür ve tabiat varlıklarının tasnifleri, alınmaları hakkında yönetmelik doğrultusunda müzelere eser alalım işlemleri gerçekleştirilmekte ve müzelerinize eserler kazandırılmaktadır. Kültür ve turizm bakanlığı kültür varlıkları müzeler genel müdürlüğü’ne bağlı yerlerinde gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılacak bağışları yönerge ve müzecilik kılavuzu doğrultusunda eser bağışı yapılmaktadır.

2863 sayılı kanunun 64. maddesi gereğiyle taşınır kültür varlıklarını bulanlara, haber verenlere ve yakalayan kamu görevlerine verilecek ikramiye ile ilgili yönetmelik ile korunması gereken taşınır kültür ve tabiat varlıklarının doğrultusunda kolluk güçlerince ele geçirilen eserler müzelerimize kazandırılmaktadır.

Müzelere kazandırılan tüm eserler öncelikle taşınır, sonra sırasıyla kültür ve tabiat varlıklarının tasnifi, tescili ve müzeleri alınmaları hakkında yönetmelik kapsamında müze ihtisas elemanları tarafından oluşturulan değerlendirme komisyonca tahsili yapılır. Komisyon tarafından tahsili yapılan eserler niteliğine göre envanterlik ve etiketlik eser olarak ayrılır. Muhasebe ile ilgili olarak taşınır daha sonra ise envanterlik defterine kayıtları yapılır. eserin giriş şeklini, yerini, durumunu, tanımını ve özelliklerini belirten kısa bilgiler kaydedilir.

Restorasyon ve konservasyon işlemleri bölge laboratuvarı müdürlüklerince gerçekleştirilmektedir. İlk olarak 1985 yılında İstanbul restorasyon ve konservasyon merkez laboratuvarı kurulmuş olup arkeoloji ve müzecilik faaliyetlerine yönelik olarak zaman içerisinde oluşan ihtiyaçlar doğrultusunda 2012 yılında 9 adet restorasyon ve konservasyon bölge laboratuvarı müdürlüğü daha ülkemizin hizmetine sunulmuştur. Eser teslimi görevlendirme talepleri ve benzeri hususlar restorasyon ve konservasyon bölge laboratuvar müdürlükleri çalışma usul ve esaslara dair yönetmelikte gerçekleştirilmektedir. Kanunun 34. maddesi gereği ve müzelerle müzelere bağlı bilimlerde ve ören yerlerindeki kültür varlıklarının film ve fotoğraflarını çekilmesi, kopyalarını çıkarılması hakkında yönetmelik doğrultusunda yapılmaktadır. Bilimsel araştırmalar yerli ve yabancı uyruklu başvurular olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Yani bilim insanlarının yaptığı başvuruya müze müdürlüğünce yabancı uyruklu bilim insanlarının yaptığı başvuruları ise kültür varlıkları genel müdürlüğü izin verilmektedir.

Müzeler sadece eserlerin korunup muhafaza alındığı ve sergilendiği yerler değildir. Bu görev ve sorumluluğun yanı sıra müzelerimizde eğitim faaliyetleri, konser etkinlikleri, tiyatro etkinlikleri, müzik etkinlikleri ve konferans gibi birçok faaliyet yürütülmektedir. Bu kapsamda bakanlık ile milli eğitim bakanlığı arasında imzalanan ortaöğretimde müze eğitim işbirliği konulu protokol ile birçok müzemize periyodik aralıklarla çocuk genç ve yetişkinlere yönelik olarak etkinlik yapılmaktadır. 2018-2020 yılları arasında ise müzelerimizde 100’ün üzerinde eğitim etkinliği düzenlenmiştir. Ayrıca kültürel değerlerin korunması, estetik ve sanatsal beylerin geliştirilmesi amacıyla müzelerde çocuk şenlikleri atölye çalışmaları, drama gösterileri, el sanatları kursları, seminer ve konferanslar düzenlenmektedir.

Müzelerdeki ziyaretçi sayılarını arttırmak ve müzeleri daha cazip mekanlar haline getirmek için bakanlık güzel sanatlar genel müdürlüğü, devlet Opera ve balesi genel müdürlüğü ile genel müdürlük işbirliğinde yürütülen müzelerde müzik etkinlikleri kapsamında başta büyük müzeler olmak üzere toplam 11 ilde ve 14 müze müdürlüğünde etkinlikler belirli periyotlarda gerçekleştirilmektedir. 2863 sayılı kanunun 34. maddesi gereği ve müzelerle müzelere bağlı birimlerde ve ören yerlerindeki kültür varlıklarının filmi fotoğraflarını çekilmesi, mülaj ve kopyalarını çıkarılması hakkında yönetmelik kültür ve turizm bakanlığı kültür varlıkları ve müzeler genel müdürlüğü’ne bağlı müze veren yerlerinde ilmi araştırma inceleme yapmakla, film çekmek isteyen yabancılar veya yabancılar adına müracaat edenler ile yabancı basın yayın mensuplarının tabi olacakları esaslara ilişkin yönerge müzeler ve müzelere bağlı mekanların video bilim ve fotoğrafların çekilmesi ilişkin yönerge ile sürede kullanım yönergesi doğrultusunda işlemler yürütülmektedir.

Kültür zenginliklerimizi daha geniş kitlelere tanıtmak amacıyla yurt dışında eski eser sergileri düzenlenmekte ya da gerçekleştirilen uluslararası sergileri müzelerimizden ödünç eser verilerek katılım sağlanmaktadır. Yurt dışına eski eser çıkarılması 2863 sayılı kültür ve tabiat varlıklarını koruma kanununun 32. maddesi ve ona bağlı korunması gereken ve tabiat varlıklarının yurt dışına çıkarılması ve yurtta sokulması hakkında yönetmelik hükümleri ve cumhurbaşkanlığı kararı ile mümkün olabilmektedir. Yurt dışı sergileri ülkemizin tanıtma ve uluslararası düzeyde görünürlüğünün artırılması amacıyla farklı ülkelerde gerçekleştirilmektedir. Diğer yandan bakanlığımıza bağlı mezelerde de sergiler yapılmaktadır. Bu konuda geçmiş sergilemeye en iyi örneklerden biri İstanbul havalimanı müzesi’nde yapılan sergidir. Sergi için birçok müzemizden eser getirilmiş olup eserler halen sergilenmeye devam etmektedir. Ayrıca bakanlık yönetiminde faaliyet gösteren özellikler arasında da geçici sergileme yapılmaktadır.

Müze Dışı Faaliyetler

Dış faaliyetleri yüzey araştırmaları, kazılar, ören yerlerine dair işlemler ve kaçakçılıkla mücadele faaliyetleri olarak sıralayabiliriz. Müzecilik dış faaliyetlerinden ilki müzelerimizde en çok eser kazandırılan yol olan kazılardır. 2863 sayılı kanunun gereği ve kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili olarak yapılacak araştırma kazılar hakkında yönetmelik ile kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili yapılacak yüzey araştırması sondaj ve kazı çalışmalarının yürütülmesi hakkında, yerli ve yabancı bilim insanlarını kazı yüzey araştırması ve sondaj ve benzeri izinler verilmektedir. Kazılar üniversitelerin ilgili bilim dallarından yerli ve yabancı akademisyenlerin başkanlığında gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı kararlı kazılar müze müdürlüğü başkanlığında akademisyenlerin katılımıyla gerçekleştirilen müze kazıları günümüzde gerçekleştirilen kurtarma kızları ile sonlar faaliyetleri olarak gruplandırılabilir. Üniversitelerdeki akademisyenlerle yapılan kazı faaliyetleri bakanlığımız oluşturulan danışma değerlendirme kuruluna değerlendirildikten sonra cumhurbaşkanlığı kararnamesi doğrultusunda bakanlığımız tarafından izin verilir.