Eski dilde kuzey anlamına gelen sözcük hangisidir?

“Şimal” kelimesi, eski Türkçede ve Osmanlı Türkçesinde “kuzey” anlamına gelen bir sözcüktür. Arapça kökenli olan bu kelime, Osmanlı döneminde yaygın olarak kullanılmış ve Türkçeye yerleşmiştir. Modern Türkçede ise “kuzey” kelimesi daha yaygın hale gelmiş olsa da, “şimal” kelimesi edebi metinlerde, eski belgelerde ve bazı deyimlerde hala kullanılmaktadır.

1. “Şimal” Kelimesinin Kökeni ve Etimolojisi

“Şimal” kelimesi Arapça kökenlidir ve Arapça yazılışı “شمال” şeklindedir. Arapçada “ş-m-l” kökünden türemiştir. Bu kök, sol taraf ve kuzey anlamlarını taşır. Bunun sebebi, Arap toplumlarında yön tarif ederken yüzlerinin doğuya dönük olmasıdır. Bu durumda sol taraf kuzeyi, sağ taraf ise güneyi işaret eder.

Bu etimolojik yapıdan hareketle, “şimal” kelimesi Arapçadan Osmanlı Türkçesine geçmiş ve burada kuzey anlamında kullanılmıştır. Osmanlı döneminde yön tariflerinde, haritalarda ve coğrafi metinlerde “şimal” kelimesi sıklıkla yer almıştır.

Osmanlı Türkçesinde ve Eski Türkçede Kullanımı

Osmanlı Türkçesinde yön adları arasında şimal (kuzey), cenup (güney), garp (batı) ve şark (doğu) en yaygın kullanılan kelimelerdi. “Şimal” kelimesi, özellikle haritalarda, seyyahların anlatılarında ve resmî belgelerde sıkça geçmiştir.

Örneğin, Evliya Çelebi’nin “Seyahatname” adlı eserinde ve Osmanlı arşiv belgelerinde “şimal” kelimesi birçok kez geçmektedir.

Bazı kullanımları şu şekildedir:

• “Şimal rüzgârı”: Kuzeyden gelen rüzgâr.
• “Şimalde kalan topraklar”: Kuzeyde bulunan topraklar.
• “Şimal tarafına yönelmek”: Kuzeye doğru ilerlemek.

Ayrıca, Denizcilik terimlerinde de “şimal” kelimesi kullanılmıştır. Osmanlı denizcileri, yön tariflerinde bu kelimeyi tercih etmişlerdir. “Şimal-yıldızı”, eski metinlerde Kuzey Yıldızı (Polaris) anlamında kullanılan bir ifadedir.

“Şimal” Kelimesinin Modern Türkçedeki Yeri

Cumhuriyet dönemiyle birlikte, Türk Dil Kurumu’nun çalışmaları doğrultusunda Osmanlıca kelimelerin yerine Türkçe kökenli kelimeler kullanılmaya başlanmıştır. Bu bağlamda, “şimal” kelimesinin yerini “kuzey” almıştır.

Buna rağmen, “şimal” kelimesi tamamen terk edilmemiştir. Bazı şiirlerde, edebi eserlerde ve eski metinlerde bu kelime hâlâ karşımıza çıkmaktadır. Örneğin:

• “Şimal rüzgârları sert eser” gibi ifadeler, eski edebi metinlerde yer almaktadır.
• “Şimal Yıldızı”, bazı eski metinlerde Kuzey Yıldızı için kullanılmıştır.

Ayrıca, Türkiye’de bazı coğrafi bölgelerde ve yer isimlerinde de “şimal” kelimesine rastlamak mümkündür. Özellikle eski yerleşim yerlerinin adlarında veya tarihî belgelerde bu kelime hâlâ yaşamaktadır.

“Şimal” Kelimesinin Kullanıldığı Deyimler ve Anlam Genişlemesi

Zaman içinde “şimal” kelimesi yalnızca yön belirtmek için değil, bazı edebi ve mecazi anlamlarda da kullanılmıştır.

Bazı deyimler ve kullanım örnekleri:

• “Şimal rüzgârı gibi esmek”: Sert ve kuvvetli bir şekilde hareket etmek anlamında kullanılmıştır.
• “Şimal soğuğu”: Soğuk ve sert hava şartlarını ifade etmek için kullanılan bir tabirdir.
• “Şimal yıldızı gibi parlamak”: Bir kişinin ya da olayın yön gösterici olması anlamında kullanılır.

Bu tür deyimler, özellikle Osmanlı dönemindeki edebi eserlerde sıkça geçmektedir.

“Şimal” ve “Kuzey” Kelimelerinin Farkı

“Şimal” kelimesi ile modern Türkçedeki “kuzey” kelimesi aynı anlama gelse de, köken ve kullanım açısından bazı farklılıklar vardır:

Bu tabloya bakıldığında, “şimal” kelimesinin daha eski ve edebi bir hava taşıdığı, “kuzey” kelimesinin ise modern ve günlük hayatta daha yaygın olduğu görülmektedir.

“Şimal” kelimesi, Osmanlı Türkçesinde yaygın olarak kullanılan Arapça kökenli bir kelimedir ve kuzey anlamına gelmektedir. Osmanlı döneminde haritalarda, denizcilik terimlerinde ve edebi eserlerde sıkça kullanılan bu kelime, Cumhuriyet döneminde yerini büyük ölçüde “kuzey” kelimesine bırakmıştır.

Ancak, “şimal” kelimesi edebi eserlerde, tarihî metinlerde ve bazı eski deyimlerde hâlâ karşımıza çıkmaktadır. Bugün bile “şimal rüzgârı”, “şimal yıldızı” gibi ifadelerde bu kelimenin izlerini görmek mümkündür.

Özetle, “şimal” kelimesi tarihî bir kelime olmakla birlikte, Türk kültüründe ve dilinde belirli bir mirasa sahiptir. Günümüzde çok sık kullanılmasa da, edebi ve tarihî metinlerde yaşamaya devam etmektedir.