5. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları Sayfa 34

4. BÖLÜM
Güneş, Dünya ve Ay

Konu ve Kavramlar
Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketleri

HAZIRLIK ÇALIŞMALARI

1. Güneş, Dünya ve Ay’ın hareketleri hakkında neler biliyorsunuz? Söyleyiniz.

Dünya’nın Hareketleri

• Dünme Hareketi (Rotasyon): Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner. Bu hareket yaklaşık 24 saatte tamamlanır ve gece ile gündüzün oluşmasına neden olur.
• Dolanma Hareketi (Revolüsyon): Dünya, Güneş’in etrafında eliptik bir yörüngede döner. Bu hareket yaklaşık 365 gün (1 yıl) sürer ve mevsimlerin oluşmasına sebep olur.
• Eksen Eğikliği: Dünya’nın ekseni, yörüngesine dik olmayan yaklaşık 23.5 derece eğiktir. Bu eğiklik mevsimlerin değişmesini sağlar.

Ay’ın Hareketleri

• Dünya Etrafında Dolanma: Ay, Dünya’nın etrafında batıdan doğuya doğru dolanır ve bu hareket yaklaşık 27.3 gün sürer (bir ay).
• Kendi Ekseni Etrafında Dönme: Ay da kendi ekseni etrafında yaklaşık 27.3 günde döner. Bu yüzden bize her zaman aynı yüzü görünür.
• Ay Fazları: Ay’ın Dünya ve Güneş ile olan konumuna göre değişen görünümü “ay fazları” olarak adlandırılır (yeni ay, dolunay, ilk dördün, son dördün gibi).
• Tutulmalar: Ay’ın hareketi sırasında Güneş, Dünya ve Ay belli pozisyonlarda hizalandığında Güneş tutulması veya Ay tutulması gerçekleşir.

Güneş’in Hareketleri

• Güneş, Dünya’dan bakıldığında doğudan doğar ve batıdan batar. Bu, Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesinden kaynaklanır.
• Güneş’in Dünya etrafındaki hareketi yoktur; Dünya Güneş’in etrafında döner.
• Güneş’in Dünya üzerindeki konumu mevsimlere göre değişir çünkü Dünya’nın ekseni eğiktir.

2. Dünya’dan baktığımızda Ay’ın hep aynı yüzünü görmemizin sebebi ne olabilir? Tartışınız.

Ay’ın Dünya’dan bakıldığında hep aynı yüzünün görünmesinin sebebi Ay’ın kendi ekseni etrafında dönme hızı ile Dünya etrafında dolanma hızının neredeyse eşit olmasıdır. Bu durum, “eş zamanlı dönüş” veya “kilitli dönüş” (tidal locking) olarak adlandırılır.

• Ay’ın kendi ekseni etrafındaki dönüş süresi yaklaşık 27.3 gündür.
• Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma süresi de yaklaşık 27.3 gündür.

Bu yüzden Ay, Dünya etrafında bir tur dönerken aynı zamanda kendi etrafında da bir kez döner. Bu senkronizasyon nedeniyle Ay’ın hep aynı tarafı Dünya’ya dönüktür.

Bu durumun oluşma nedeni:

• Dünya ile Ay arasındaki yerçekimsel kuvvetlerin birbirine uyguladığı gelgit etkileri (gelgit kuvvetleri), Ay’ın dönüşünü zamanla yavaşlatmış ve sonunda eş zamanlı dönüş durumuna ulaşmasına neden olmuştur.
• Bu gelgit etkileri, Ay’ın Dünya’ya bakan tarafının sürekli aynı kalmasını sağlar.
• Ay’ın “uzak yüzü” (Dünya’dan görünmeyen tarafı) sürekli Dünya’dan gizlidir.
• Bu, gezegenler ve uydular arasında sıkça görülen bir durumdur; örneğin Plüton ve uydusu Charon da benzer şekilde birbirine kilitlenmiştir.