AÖF Devre Analizi Çıkmış Sorular ve Cevapları (2013-2014 Tek Ders Sınavı)
| Bilgi | Açıklama |
|---|---|
| Ders Adı | Devre Analizi |
| Bölüm | Elektrik Enerjisi Üretim, İletim ve Dağıtımı |
| Eğitim Sistemi | Açıköğretim Fakültesi (AÖF) |
| Dönem | 2013-2014 Eğitim Öğretim Yılı |
| Sınav Türü | Tek Ders Sınavı |
| Soru Sayısı | 20 |
| Soru Türü | 5 Seçenekli Çoktan Seçmeli |
| İçerik | Çıkmış Sorular, Ayrıntılı Çözümler, Pratik Yöntemler ve Cevap Anahtarı |
| Çıkmış Sınav Soruları PDF Dosyası |
AÖF Devre Analizi 2013-2014 Tek Ders Sınavı, elektrik devrelerinin temel kavramlarını, devre elemanlarının özelliklerini ve devre analiz yöntemlerini kapsayan 20 çoktan seçmeli sorudan oluşmaktadır. Sınavın ilk bölümünde yarı iletken maddelerin atomik özellikleri, elektriksel iletkenlik birimleri, akım-zaman grafiklerinden elektrik yükünün hesaplanması, Kirchhoff’un Akım Yasası, devrelerde göz sayısı ve temel düğüm noktaları gibi konular ele alınmaktadır. Ayrıca süper düğüm ve süper çevre kavramları, dirençler üzerindeki gerilim hesaplamaları ve maksimum güç aktarımı koşulları değerlendirilmektedir. Soruların bir bölümü temel elektrik ve devre teorisi bilgilerini ölçerken diğer bölümü devre şemalarının yorumlanmasını, akım ve gerilim ilişkilerinin belirlenmesini ve matematiksel hesaplamaların yapılmasını gerektirmektedir.
Sınavın ilerleyen sorularında kondansatörlerin elektriksel özellikleri, plaka yüzey alanı ve plakalar arasındaki mesafenin kapasiteye etkisi, kondansatörlerde depolanan enerji ve RC devrelerinin zaman sabiti gibi konular ağırlık kazanmaktadır. Özellikle kondansatör geriliminin zamana bağlı değişimi, alternatif akımda frekans ve faz farkı ilişkileri, seri bağlı karmaşık empedansların eşdeğerinin hesaplanması ve sinüzoidal gerilim dalgalarının faz açılarının belirlenmesi üzerinde durulmaktadır. Son sorularda ise alternatif akım devrelerinde ortalama güç hesaplamaları, endüktif yüklerde güç çarpanının paralel kondansatör kullanılarak düzeltilmesi ve karmaşık güç kavramı ele alınmaktadır. Bu yönüyle 2013-2014 Tek Ders Sınavı, Devre Analizi dersinin temel teorik bilgilerini, doğru akım devre çözüm yöntemlerini, kondansatörlerin geçici durum davranışlarını ve alternatif akım devrelerine yönelik sayısal problem çözme becerilerini birlikte ölçen sorular içermektedir.
AÖF Elektrik Enerjisi Üretim, Dağıtım ve İletimi Bölümü Devre Analizi Dersi Çıkmış Sorular ve Cevapları (2013-2014 Tek Ders Sınavı)
1. Element listesinde, en dış halkasında dört elektron olanlara ne ad verilir?
A) İletken
B) Yalıtkan
C) Soygaz
D) Yarı-iletken
E) Metal
Doğru Cevap: D) Yarı-iletken
Çözüm: Atomların en dış elektron katmanında bulunan elektronlara değerlik elektronları denir. Bu elektronlar, maddelerin elektriksel iletkenlik özelliklerinin belirlenmesinde önemli rol oynar.
Elektrik ve elektronik alanında kullanılan silisyum (Si) ve germanyum (Ge) gibi yarı iletken elementlerin en dış katmanlarında dört değerlik elektronu bulunmaktadır.
Yarı iletkenler, elektriksel iletkenlik bakımından iletkenler ile yalıtkanlar arasında özellik gösteren maddelerdir.
Silisyum ve germanyum atomları, dört değerlik elektronları sayesinde komşu atomlarla kovalent bağlar oluşturur. Bu bağ yapısı, yarı iletkenlerin elektriksel davranışlarının temelini oluşturur.
Yarı iletkenlerin iletkenliği sıcaklık, ışık ve katkılama gibi etkenlerle değiştirilebilir. Bu özellikleri nedeniyle diyot, transistör ve entegre devrelerin üretiminde yaygın olarak kullanılırlar.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Silisyum ve germanyum gibi yarı iletkenlerin en dış elektron katmanlarında dört değerlik elektronu bulunur.
Değerlik elektron sayısı = 4
Yaygın yarı iletkenler = Silisyum ve Germanyum
Doğru cevap D seçeneğidir.
Açıklama: Yarı iletkenler, elektriksel iletkenlikleri kontrol edilebilen malzemelerdir. Silisyum ve germanyum gibi yaygın yarı iletken elementlerin en dış katmanlarında dört elektron bulunur. Bu özellikleri elektronik devrelerin temelini oluşturmaktadır. Ancak dört değerlik elektronu bulunan her element mutlaka yarı iletken değildir. Soruda yaygın yarı iletken elementlerin atomik özellikleri esas alınmaktadır.
2. Yukarıda verilen grafik için 5 – 10 s. arası toplam yük aşağıdakilerden hangisidir?
A) 5 C
B) 3 C
C) 2 C
D) 1.5 C
E) 1 C
Doğru Cevap: E) 1 C
Çözüm: Verilen grafik bir akım-zaman grafiğidir. Elektrik devrelerinde akım-zaman grafiğinin altında kalan alan, devreden geçen toplam elektrik yükünü verir.
Grafikte akımın 0 ile 5 saniye arasında doğrusal olarak arttığı, 5 ile 10 saniye arasında ise 0,2 A değerinde sabit kaldığı görülmektedir.
Soruda yalnızca 5 ile 10 saniye arasındaki toplam elektrik yükü istenmektedir. Bu zaman aralığında akım sabit olduğundan dikdörtgenin alanı hesaplanır.
Elektrik yükü formülü: Q = I × Δt
Verilenler:
Akım (I) = 0,2 A
Başlangıç zamanı (t1) = 5 s
Bitiş zamanı (t2) = 10 s
Zaman aralığı (Δt) = 10 – 5 = 5 s
Öncelikle zaman aralığı hesaplanır.
Δt = t2 – t1
Δt = 10 – 5
Δt = 5 s
Şimdi elektrik yükü formülü uygulanır.
Q = I × Δt
Q = 0,2 × 5
Q = 1 C
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Akım-zaman grafiğinde akım sabitse elektrik yükü, akım ile zaman aralığının çarpılmasıyla bulunur.
Q = I × Δt
Q = 0,2 × (10 – 5)
Q = 0,2 × 5
Q = 1 C
Doğru cevap E seçeneğidir.
Açıklama: Elektrik yükünün birimi Coulomb (C), elektrik akımının birimi Amper (A), zamanın birimi ise saniyedir (s). Akım-zaman grafiğinin altında kalan alan toplam elektrik yükünü verir. Bu soruda 5 ile 10 saniye arasında akım 0,2 A değerinde sabit olduğundan dikdörtgen alanı kullanılır. İlk 5 saniyedeki üçgen şeklindeki alan hesaba katılmaz. Böylece belirtilen zaman aralığında geçen toplam elektrik yükü 1 C olarak bulunur.
3. Aşağıdakilerden hangisi iletkenlik birimi olarak kullanılmaktadır?
A) Siemens
B) Ohm
C) Volt
D) Amper
E) Farad
Doğru Cevap: A) Siemens
Çözüm: Elektriksel iletkenlik, bir devre elemanının elektrik akımını ne kadar kolay ilettiğini ifade eden büyüklüktür. Elektriksel iletkenlik, direncin tersidir.
Elektriksel direncin birimi Ohm (Ω), elektriksel iletkenliğin birimi ise Siemens (S) olarak kullanılır.
İletkenlik formülü: G = 1 / R
G = Elektriksel iletkenlik (S)
R = Elektriksel direnç (Ω)
Bu bağıntıya göre direnç arttıkça iletkenlik azalır, direnç azaldıkça iletkenlik artar.
Örneğin 5 Ω değerindeki bir direncin iletkenliği hesaplanırsa:
G = 1 / R
G = 1 / 5
G = 0,2 S
Böylece 5 Ω değerindeki bir direncin iletkenliği 0,2 Siemens olarak bulunur.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Elektriksel büyüklüklerin birimlerini bilmek yeterlidir.
İletkenlik = Siemens (S)
Direnç = Ohm (Ω)
Gerilim = Volt (V)
Akım = Amper (A)
Kapasite = Farad (F)
Doğru cevap A seçeneğidir.
Açıklama: Siemens, elektriksel iletkenliğin uluslararası birim sistemindeki (SI) birimidir. Ohm elektriksel direnci, Volt gerilimi, Amper akımı ve Farad elektriksel kapasiteyi ifade eder. İletkenlik ile direnç arasında ters orantı bulunduğundan bir devre elemanının direnci azaldığında iletkenliği artar. İletkenliğin hesaplanmasında G = 1 / R bağıntısı kullanılır.
4. Yukarıdaki devrede tanımlı olan i akımının değeri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 0.5 A
B) 1 A
C) 2 A
D) 3 A
E) 4 A
Doğru Cevap: B) 1 A
Çözüm: Verilen devrede 1 A ve 2 A değerinde iki bağımsız akım kaynağı ile iki adet 2 Ω direnç bulunmaktadır. Soruda orta koldaki 2 Ω direnç üzerinden aşağı yönde geçen i akımının değeri istenmektedir.
Bu sorunun çözümünde Kirchhoff’un Akım Yasası kullanılır. Kirchhoff’un Akım Yasası’na göre bir düğüm noktasına giren akımların toplamı, düğümden çıkan akımların toplamına eşittir.
Devrenin alt sol bölümündeki düğüm incelendiğinde bu noktaya yalnızca orta koldaki 2 Ω direnç ile 1 A değerindeki akım kaynağının bağlı olduğu görülmektedir.
1 A değerindeki akım kaynağı soldan sağa doğru akım sağlamaktadır. Bu nedenle akım, alt düğümden ayrılarak 1 A akım kaynağı üzerinden orta düğüme doğru ilerlemektedir.
Alt düğümden 1 A akım çıktığına göre Kirchhoff’un Akım Yasası gereğince aynı miktarda akımın 2 Ω direnç üzerinden alt düğüme girmesi gerekir.
Kirchhoff’un Akım Yasası uygulanır.
Düğüme giren akım = Düğümden çıkan akım
i = 1 A
Orta koldaki 2 Ω direnç üzerinden aşağı yönde 1 A akım geçmektedir.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Alt düğüme yalnızca 1 A akım kaynağı ve i akımının geçtiği direnç bağlıdır. Kirchhoff’un Akım Yasası’na göre giren ve çıkan akımlar eşittir.
i = 1 A
Doğru cevap B seçeneğidir.
Açıklama: Kirchhoff’un Akım Yasası, elektrik yükünün korunumu ilkesine dayanır. Bir düğüm noktasına giren akımların toplamı, o düğümden çıkan akımların toplamına eşittir. Bu devrede 2 A akım kaynağı ve sağ taraftaki 2 Ω direnç orta düğümdeki akım dağılımını etkilese de alt düğüme yalnızca iki kol bağlandığından i akımı doğrudan hesaplanabilir. Akımın yönü şekilde gösterilen aşağı yönle aynı olduğundan sonuç 1 A olarak bulunur.
5. Yukarıda verilen devrede toplam kaç göz bulunmaktadır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
E) 5
Doğru Cevap: C) 3
Çözüm: Elektrik devrelerinde göz, içerisinde başka bir kol bulunmayan en küçük kapalı çevredir. Bir devredeki toplam göz sayısını belirlemek için devrenin içerisindeki kapalı bölgeler incelenir.
Verilen devrede R1, R2, R3, R4, R5, R6 ve R7 dirençleri ile bir gerilim kaynağı bulunmaktadır. Dirençlerin bağlantı şekilleri incelendiğinde devrenin üç ayrı gözden oluştuğu belirlenir.
Birinci Göz: Devrenin sol tarafında bulunan gerilim kaynağı ile R1, R2, R3 ve R4 dirençlerinin oluşturduğu kapalı bölgedir.
İkinci Göz: Devrenin sağ üst bölümünde bulunan R2, R5 ve R6 dirençlerinin oluşturduğu kapalı bölgedir.
Üçüncü Göz: Devrenin sağ alt bölümünde bulunan R3, R6 ve R7 dirençlerinin oluşturduğu kapalı bölgedir.
Toplam göz sayısı hesaplanır.
Göz sayısı = Sol göz + Sağ üst göz + Sağ alt göz
Göz sayısı = 1 + 1 + 1
Göz sayısı = 3
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Devrenin içerisindeki en küçük kapalı bölgeleri saymak yeterlidir.
Sol taraftaki göz = 1
Sağ üstteki göz = 1
Sağ alttaki göz = 1
Toplam göz sayısı = 3
Doğru cevap C seçeneğidir.
Açıklama: Elektrik devrelerinde çevre ve göz kavramları birbirinden farklıdır. Çevre, başlangıç ve bitiş noktası aynı olan kapalı bir yolu ifade eder. Göz ise içerisinde başka bir kol bulunmayan en küçük kapalı çevredir. Her göz bir çevredir ancak her çevre göz değildir. Kirchhoff’un Gerilim Yasası ve göz akımları yöntemiyle devre çözümünde gözlerden yararlanılır. Verilen devrede sol tarafta bir, sağ üstte bir ve sağ altta bir olmak üzere toplam 3 göz bulunmaktadır.
6. Üç ya da daha fazla devre elemanının bağlandığı noktaya ne ad verilir?
A) Kol
B) Çevre
C) Temel düğüm noktası
D) Göz
E) Gerilim noktası
Doğru Cevap: C) Temel düğüm noktası
Çözüm: Elektrik devrelerinde iki veya daha fazla devre elemanının birleştiği bağlantı noktalarına düğüm noktası denir. Üç veya daha fazla devre elemanının birleştiği düğüm noktası ise temel düğüm noktası olarak adlandırılır.
Temel düğüm noktaları, elektrik devrelerinin analizinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle Kirchhoff’un Akım Yasası uygulanırken bu noktalara giren ve çıkan akımlar incelenir.
Devre analizindeki temel kavramlar:
Kol = İki düğüm noktası arasında kalan devre parçası
Çevre = Başlangıç ve bitiş noktası aynı olan kapalı yol
Göz = İçerisinde başka bir kol bulunmayan en küçük kapalı çevre
Temel düğüm noktası = Üç veya daha fazla devre elemanının birleştiği nokta
Soruda üç ya da daha fazla devre elemanının birleştiği bağlantı noktası sorulduğundan doğru kavram temel düğüm noktasıdır.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Üç veya daha fazla devre elemanının birleştiği nokta, temel düğüm noktasıdır.
Eleman sayısı = 3 veya daha fazla
Bağlantı noktası = Temel düğüm noktası
Doğru cevap C seçeneğidir.
Açıklama: Temel düğüm noktası, elektrik devrelerinde en az üç devre elemanının birleştiği bağlantı noktasıdır. Kirchhoff’un Akım Yasası’na göre bir düğüme giren akımların toplamı, düğümden çıkan akımların toplamına eşittir. Temel düğüm noktalarının belirlenmesi, özellikle karmaşık devrelerin düğüm gerilimleri yöntemiyle çözülmesinde önemlidir.
7. Süper düğüm kavramı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Referans düğümü ile diğer bazı düğümler arasında direnç bulunması
B) Referans düğümü ile diğer bazı düğümler arasında akım kaynağı bulunması
C) İki direnç arasında gerilim kaynağı bulunması
D) İki düğüm arasında gerilim kaynağı bulunması
E) İki direnç arasında akım kaynağı bulunması
Doğru Cevap: D) İki düğüm arasında gerilim kaynağı bulunması
Çözüm: Süper düğüm, elektrik devrelerinde düğüm gerilimleri yöntemi uygulanırken kullanılan özel bir analiz kavramıdır. İki düğüm noktası arasında ideal bir gerilim kaynağı bulunduğunda bu düğümler birlikte değerlendirilerek süper düğüm oluşturulur.
Normal düğüm gerilimleri yönteminde Kirchhoff’un Akım Yasası kullanılarak düğümlere giren ve çıkan akımların denklemleri oluşturulur. Ancak iki düğüm arasında ideal bir gerilim kaynağı bulunduğunda, bu kaynaktan geçen akım doğrudan Ohm Kanunu ile hesaplanamaz.
Bu nedenle gerilim kaynağının iki ucundaki düğümler tek bir süper düğüm olarak ele alınır. Süper düğümün dış bağlantıları için Kirchhoff’un Akım Yasası uygulanır. Gerilim kaynağının değeri ise iki düğüm arasındaki gerilim ilişkisini belirleyen ek bir denklem oluşturur.
Örneğin iki düğüm arasında 10 V değerinde ideal bir gerilim kaynağı bulunduğunu düşünelim.
Birinci düğümün gerilimi = V1
İkinci düğümün gerilimi = V2
Gerilim kaynağı = 10 V
Kaynağın pozitif ucu V1, negatif ucu V2 düğümüne bağlıysa:
V1 – V2 = 10 V
Bu denklem, süper düğümün akım denklemiyle birlikte çözülerek bilinmeyen düğüm gerilimleri hesaplanır.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Süper düğüm, iki düğüm arasında ideal gerilim kaynağı bulunması durumunda kullanılır.
Süper düğüm = İki düğüm + Gerilim kaynağı
Doğru cevap D seçeneğidir.
Açıklama: Süper düğüm, düğüm gerilimleri yönteminde ideal gerilim kaynaklarının bulunduğu devrelerin çözümünü kolaylaştırır. İki düğüm arasında gerilim kaynağı bulunduğunda bu düğümler birlikte değerlendirilir ve Kirchhoff’un Akım Yasası uygulanır. Süper düğüm ile süper çevre kavramları birbirinden farklıdır. Süper düğüm gerilim kaynaklarıyla, süper çevre ise iki komşu gözün ortak kolundaki akım kaynaklarıyla ilişkilidir.
8. Süper çevre kavramı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Referans düğümü ile diğer bazı düğümler arasında gerilim kaynağı bulunması
B) Referans düğümü ile diğer bazı düğümler arasında akım kaynağı bulunması
C) Çevre (göz) üzerinde gerilim kaynağı varsa üzerinde gerilim kaynağı bulunmayan başka bir yol seçilmesi
D) İki direnç arasında akım kaynağı bulunması
E) Çevre (göz) üzerinde akım kaynağı varsa üzerinde akım kaynağı bulunmayan başka bir yol seçilmesi
Doğru Cevap: E) Çevre (göz) üzerinde akım kaynağı varsa üzerinde akım kaynağı bulunmayan başka bir yol seçilmesi
Çözüm: Süper çevre, elektrik devrelerinde çevre akımları yöntemi uygulanırken kullanılan özel bir analiz kavramıdır. İki komşu gözün ortak kolunda ideal bir akım kaynağı bulunduğunda bu iki göz birlikte değerlendirilerek süper çevre oluşturulur.
Normal çevre akımları yönteminde Kirchhoff’un Gerilim Yasası kullanılarak her göz için gerilim denklemi oluşturulur. Ancak iki gözün ortak kolunda ideal akım kaynağı bulunduğunda bu kaynağın uçlarındaki gerilim doğrudan bilinmediğinden normal çevre denklemlerinin kurulması zorlaşır.
Bu durumda akım kaynağının bulunduğu ortak kol dışarıda bırakılarak iki komşu gözün dış sınırından geçen daha büyük bir kapalı yol oluşturulur. Bu kapalı yol süper çevre olarak adlandırılır.
Süper çevre yönteminde iki temel işlem yapılır.
İlk olarak akım kaynağının bulunduğu ortak koldan geçmeyen dış çevre için Kirchhoff’un Gerilim Yasası uygulanır.
Daha sonra akım kaynağının değeri kullanılarak iki çevre akımı arasında ek bir denklem oluşturulur.
Örneğin iki komşu gözün ortak kolunda 3 A değerinde ideal akım kaynağı bulunduğunu düşünelim.
Birinci göz akımı = I1
İkinci göz akımı = I2
Akım kaynağı = 3 A
Akım kaynağının yönüne göre çevre akımları arasında şu bağıntı kurulabilir.
I1 – I2 = 3 A
Bu denklem, süper çevre için oluşturulan Kirchhoff Gerilim Yasası denklemiyle birlikte çözülerek bilinmeyen çevre akımları hesaplanır.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): İki komşu gözün ortak kolunda akım kaynağı varsa bu kol dışarıda bırakılarak süper çevre oluşturulur.
Süper çevre = Ortak kolda akım kaynağı
Çözüm yöntemi = Akım kaynağından geçmeyen dış çevre
Doğru cevap E seçeneğidir.
Açıklama: Süper çevre, çevre akımları yönteminde ideal akım kaynaklarının bulunduğu devrelerin analizini kolaylaştırır. İki komşu gözün ortak kolunda akım kaynağı bulunduğunda bu gözler birleştirilerek daha büyük bir çevre oluşturulur. Kirchhoff’un Gerilim Yasası bu dış çevreye uygulanır ve akım kaynağının değeriyle ek bir denklem kurulur. Süper çevre ile süper düğüm birbirinden farklıdır. Süper çevre, çevre akımları yönteminde akım kaynaklarıyla; süper düğüm ise düğüm gerilimleri yönteminde gerilim kaynaklarıyla ilişkilidir.
9. Yukarıdaki devrede 20 ohm’luk direnç üzerindeki gerilim değeri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 120 V
B) 360 V
C) 480 V
D) 600 V
E) 750 V
Doğru Cevap: D) 600 V
Çözüm: Verilen devrede 30 A değerinde bağımsız akım kaynağı, 180 V gerilim kaynağı, 10 Ω, 20 Ω, 30 Ω ve 60 Ω dirençler bulunmaktadır. Soruda üst sol taraftaki 20 Ω direnç üzerindeki gerilimin hesaplanması istenmektedir.
Bu sorunun çözümünde Kirchhoff’un Akım Yasası ve Ohm Kanunu kullanılır.
Öncelikle 30 A değerindeki akım kaynağının bağlantısı incelenir. Akım kaynağı, sol taraftaki 10 Ω dirençle seri bağlıdır. Bu nedenle 10 Ω dirençten geçen akımın büyüklüğü 30 A’dir.
Akım kaynağının üst ucu yalnızca 20 Ω dirence bağlıdır. Bu bağlantı noktasında akımın geçebileceği başka bir kol bulunmamaktadır.
Kirchhoff’un Akım Yasası’na göre bir düğüm noktasına giren akımların toplamı, düğümden çıkan akımların toplamına eşittir.
Akım kaynağından çıkan 30 A akımın tamamı 20 Ω direnç üzerinden geçmek zorundadır.
Bu nedenle 20 Ω dirençten geçen akım doğrudan belirlenir.
I20 = 30 A
Şimdi 20 Ω direnç üzerindeki gerilim Ohm Kanunu ile hesaplanır.
Ohm Kanunu: V = I × R
Verilenler:
Akım (I) = 30 A
Direnç (R) = 20 Ω
Gerilim (V) = ?
Formülde yerine yazalım.
V = I × R
V = 30 × 20
V = 600 V
20 Ω direnç üzerindeki gerilim 600 V olarak bulunur.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Akım kaynağının üst ucunda yalnızca 20 Ω direnç bulunduğundan bu direnç üzerinden doğrudan 30 A akım geçer. Başka bir hesaplama yapmadan Ohm Kanunu uygulanır.
I = 30 A
R = 20 Ω
V = I × R
V = 30 × 20
V = 600 V
Doğru cevap D seçeneğidir.
Açıklama: İdeal akım kaynakları, devrenin diğer elemanlarından bağımsız olarak belirlenen akımı sağlar. Bu devrede 30 A akım kaynağının üst ucunda akımın geçebileceği tek yol 20 Ω dirençtir. Bu nedenle 20 Ω direnç üzerinden 30 A akım geçer. Direnç üzerindeki gerilim Ohm Kanunu kullanılarak 600 V olarak hesaplanır. Devrede bulunan 10 Ω, 30 Ω ve 60 Ω dirençler ile 180 V gerilim kaynağının değerleri, istenen direncin akımı doğrudan bilindiği için ayrıca hesaplanmaz.
10. Yukarıdaki devrede yük direncine maksimum güç aktarımı olduğuna göre yük direnci aşağıdakilerden hangisidir?
A) 20 ohm
B) 40 ohm
C) 60 ohm
D) 80 ohm
E) 100 ohm
Doğru Cevap: A) 20 ohm
Çözüm: Elektrik devrelerinde bir kaynaktan yük direncine aktarılabilecek en yüksek gücün elde edilmesi, Maksimum Güç Aktarımı Teoremi ile açıklanır.
Verilen devrede 12 A ve 18 A değerinde iki bağımsız akım kaynağı, 24 V gerilim kaynağı, 20 Ω direnç ve RL yük direnci bulunmaktadır. Soruda yük direncine maksimum güç aktarılabilmesi için RL direncinin değeri istenmektedir.
Maksimum Güç Aktarımı Teoremi’ne göre doğru akım direnç devrelerinde yük direncine maksimum güç aktarılabilmesi için yük direncinin, yük uçlarından görülen Thevenin eşdeğer direncine eşit olması gerekir.
Maksimum güç aktarımı koşulu: RL = Rth
RL = Yük direnci (Ω)
Rth = Thevenin eşdeğer direnci (Ω)
Öncelikle devredeki bağımsız kaynaklar etkisiz hale getirilerek Thevenin eşdeğer direnci hesaplanır.
İdeal gerilim kaynakları kısa devre yapılır. İdeal akım kaynakları ise açık devre yapılır.
Devrede bulunan bağımsız kaynaklara bu işlemler uygulanır.
12 A akım kaynağı = Açık devre
18 A akım kaynağı = Açık devre
24 V gerilim kaynağı = Kısa devre
Kaynaklar etkisiz hale getirildiğinde RL yük direncinin bağlandığı uçlardan bakıldığında yalnızca 20 Ω direnç görülür.
Bu nedenle Thevenin eşdeğer direnci 20 Ω olarak bulunur.
Rth = 20 Ω
Şimdi maksimum güç aktarımı koşulu uygulanır.
RL = Rth
RL = 20 Ω
Böylece maksimum güç aktarımı için yük direncinin 20 Ω olması gerektiği belirlenir.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Maksimum güç aktarımı sorularında yük direnci, Thevenin eşdeğer direncine eşittir. Akım kaynakları açık devre, gerilim kaynağı kısa devre yapılır.
Rth = 20 Ω
RL = Rth
RL = 20 Ω
Doğru cevap A seçeneğidir.
Açıklama: Maksimum Güç Aktarımı Teoremi, bir elektrik devresinde yük üzerinde en yüksek gücün elde edileceği direnç değerini belirler. Doğru akım direnç devrelerinde yük direnci, Thevenin eşdeğer direncine eşit olduğunda maksimum güç aktarımı gerçekleşir. Bu devrede bağımsız kaynaklar etkisiz hale getirildiğinde yük uçlarından görülen eşdeğer direnç 20 Ω olduğundan RL direnci de 20 Ω olmalıdır.
11. Plaka yüzey alanı yarıya indirilen, plakalar arası mesafe ise 2 kat oranında arttırılan düzlemsel bir kondansatörün kapasitesi önceki duruma göre nasıl değişir?
A) 4 kat artar.
B) 2 kat artar.
C) 2 kat azalır.
D) Değişim olmaz.
E) 4 kat azalır.
Doğru Cevap: E) 4 kat azalır.
Çözüm: Düzlemsel bir kondansatörün kapasitesi, plakaların yüzey alanına, plakalar arasındaki mesafeye ve yalıtkan ortamın elektriksel geçirgenliğine bağlıdır.
Kondansatörün kapasitesi, plaka yüzey alanıyla doğru orantılıdır. Plakalar arasındaki mesafeyle ise ters orantılıdır.
Düzlemsel kondansatörün kapasite formülü: C = ε × A / d
C = Kapasite (F)
ε = Yalıtkan ortamın elektriksel geçirgenliği (F/m)
A = Plakaların yüzey alanı (m²)
d = Plakalar arasındaki mesafe (m)
Soruda kondansatörün plaka yüzey alanı yarıya indirilmektedir.
Yeni yüzey alanı = A / 2
Plakalar arasındaki mesafe ise iki katına çıkarılmaktadır.
Yeni mesafe = 2d
Yeni kapasite değeri formülde hesaplanır.
Cyeni = ε × (A / 2) / (2d)
Cyeni = ε × A / (4d)
Cyeni = (ε × A / d) / 4
Cyeni = C / 4
Bu sonuca göre yeni kapasite, başlangıç kapasitesinin dörtte birine düşmektedir.
Kapasite değişimi = C / 4
Dolayısıyla kondansatörün kapasitesi 4 kat azalır.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Plaka alanının yarıya düşmesi kapasiteyi 2 kat azaltır. Plakalar arasındaki mesafenin iki katına çıkması kapasiteyi bir 2 kat daha azaltır.
Kapasite değişimi = 2 × 2
Kapasite değişimi = 4 kat azalma
Cyeni = C / 4
Doğru cevap E seçeneğidir.
Açıklama: Kondansatörlerde plaka yüzey alanı arttıkça kapasite artar, plakalar arasındaki mesafe arttıkça kapasite azalır. Bu soruda plaka yüzey alanı yarıya indirilirken plakalar arasındaki mesafe iki katına çıkarılmaktadır. Her iki değişiklik de kapasiteyi azaltıcı yönde etki eder. Yalıtkan ortamın değişmediği kabul edildiğinde yeni kapasite, başlangıç kapasitesinin dörtte birine düşer. Bu nedenle kapasite 4 kat azalır.
12. 10 μF değerindeki kondansatörün üzerindeki gerilim düşümü 10 V olduğuna göre üzerinde biriken enerji miktarının değeri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 0.5 mJ
B) 5 mJ
C) 50 mJ
D) 100 μJ
E) 100 mJ
Doğru Cevap: A) 0,5 mJ
Çözüm: Kondansatörler, elektrik enerjisini elektrik alan içerisinde depolayan devre elemanlarıdır. Bir kondansatörde depolanan enerji miktarı, kondansatörün kapasitesine ve uçları arasındaki gerilimin karesine bağlıdır.
Kondansatörde depolanan enerji formülü: E = 1/2 × C × V²
Verilenler:
Kapasite (C) = 10 μF
Gerilim (V) = 10 V
Depolanan enerji (E) = ?
Öncelikle kondansatörün kapasitesi Farad birimine dönüştürülür.
1 μF = 10⁻⁶ F
C = 10 μF
C = 10 × 10⁻⁶ F
C = 0,00001 F
Bulunan değerler enerji formülünde yerine yazılır.
E = 1/2 × C × V²
E = 1/2 × 0,00001 × 10²
E = 0,5 × 0,00001 × 100
E = 0,0005 J
Bulunan enerji değeri milijoule birimine dönüştürülür.
1 J = 1000 mJ
E = 0,0005 × 1000
E = 0,5 mJ
Böylece kondansatörde depolanan enerji miktarı 0,5 mJ olarak bulunur.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Kondansatörde depolanan enerji, kapasitenin gerilimin karesiyle çarpılıp ikiye bölünmesiyle bulunur. Kapasite mikrofarad cinsinden kullanıldığında sonuç doğrudan mikrojoule cinsinden hesaplanabilir.
E = C × V² / 2
E = 10 × 10² / 2
E = 10 × 100 / 2
E = 500 μJ
E = 0,5 mJ
Doğru cevap A seçeneğidir.
Açıklama: Kondansatörde depolanan enerji, kapasite değeriyle doğru orantılıdır. Gerilimle ise karesel olarak değişir. Bu nedenle kondansatörün kapasitesi iki katına çıkarılırsa depolanan enerji iki katına, gerilimi iki katına çıkarılırsa enerji dört katına yükselir. Bu soruda 10 μF kapasiteli kondansatörün uçlarında 10 V gerilim bulunduğundan depolanan enerji 0,5 mJ olarak hesaplanır.
13. Şekildeki devrede R = 200 kΩ, C = 22 μF ve v(0) = 10 mV ise t = 30 ms’deki v değeri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 0.99 mV
B) 9.93 mV
C) 99.3 mV
D) 9.93 V
E) 0.93 V
Doğru Cevap: B) 9.93 mV
Çözüm: Verilen devrede 200 kΩ değerinde bir direnç ve 22 μF değerinde bir kondansatör bulunmaktadır. Kondansatörün başlangıç gerilimi 10 mV olarak verilmiştir. Soruda 30 ms sonra kondansatörün uçlarındaki gerilimin kaç mV olacağı istenmektedir.
Devrede bağımsız gerilim veya akım kaynağı bulunmadığından kondansatör, başlangıçta depoladığı enerjiyi direnç üzerinden boşaltmaktadır. Bu nedenle RC devresinin doğal tepki denklemi kullanılır.
Kondansatörün boşalma gerilimi formülü: v(t) = V₀ × e^(-t / RC)
Verilenler:
Direnç (R) = 200 kΩ = 200000 Ω
Kapasite (C) = 22 μF = 0,000022 F
Başlangıç gerilimi (V₀) = 10 mV
Zaman (t) = 30 ms = 0,03 s
Öncelikle RC devresinin zaman sabiti hesaplanır.
Zaman sabiti formülü: τ = R × C
τ = 200000 × 0,000022
τ = 4,4 s
Devrenin zaman sabiti 4,4 saniye olarak bulunur.
Şimdi kondansatörün 30 ms sonraki gerilimi hesaplanır.
v(t) = V₀ × e^(-t / τ)
v(0,03) = 10 × e^(-0,03 / 4,4)
v(0,03) = 10 × e^(-0,006818)
v(0,03) = 10 × 0,9932
v(0,03) ≈ 9,93 mV
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Önce direnç ve kapasite çarpılarak zaman sabiti bulunur. Ardından kondansatörün boşalma formülü uygulanır.
τ = R × C
τ = 200000 × 0,000022
τ = 4,4 s
v = 10 × e^(-0,03 / 4,4)
v = 10 × 0,9932
v ≈ 9,93 mV
Doğru cevap B seçeneğidir.
Açıklama: RC devrelerinde kondansatörün boşalma gerilimi zamanla üstel olarak azalır. Bu değişimin hızı, direnç ve kapasitenin çarpımıyla elde edilen zaman sabitine bağlıdır. Bu devrede zaman sabiti 4,4 saniyedir. Soruda verilen 30 ms süresi, zaman sabitine göre oldukça kısa olduğundan kondansatör geriliminde küçük bir azalma meydana gelir. Başlangıçta 10 mV olan gerilim, 30 ms sonunda yaklaşık 9,93 mV değerine düşer.
14. Bir kondansatör ve 100 Ω’luk bir direncin bağlanması ile oluşturulacak bir devrenin zaman sabitinin 10 μs olması istenmektedir. Buna göre bu devrede kullanılacak kondansatörün değeri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 100 nF
B) 10 nF
C) 100 μF
D) 10 μF
E) 1 μF
Doğru Cevap: A) 100 nF
Çözüm: Bir direnç ve kondansatörün bağlanmasıyla oluşturulan devreye RC devresi denir. RC devrelerinde kondansatörün dolma ve boşalma hızını belirleyen büyüklük zaman sabitidir.
Zaman sabiti τ (tau) sembolüyle gösterilir. RC devresinde zaman sabiti, direnç ile kapasite değerinin çarpımına eşittir.
RC devresinin zaman sabiti formülü: τ = R × C
Verilenler:
Direnç (R) = 100 Ω
Zaman sabiti (τ) = 10 μs
Kapasite (C) = ?
Öncelikle zaman saniye birimine dönüştürülür.
τ = 10 μs
τ = 10 × 10⁻⁶ s
τ = 0,00001 s
Soruda kapasite değeri istendiğinden zaman sabiti formülünde C yalnız bırakılır.
τ = R × C
C = τ / R
Verilen değerler formülde yerine yazılır.
C = 0,00001 / 100
C = 0,0000001 F
Bulunan kapasite nanofarad birimine dönüştürülür.
1 nF = 10⁻⁹ F
C = 0,0000001 × 10⁹
C = 100 nF
Böylece kullanılacak kondansatörün kapasitesi 100 nF olarak bulunur.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): RC devresinde kapasiteyi bulmak için zaman sabitini direnç değerine bölmek yeterlidir.
C = τ / R
C = 10 × 10⁻⁶ / 100
C = 10⁻⁷ F
C = 100 nF
Doğru cevap A seçeneğidir.
Açıklama: RC devrelerinde zaman sabiti, kondansatörün gerilim değişim hızını belirler. Direnç veya kapasite büyüdükçe zaman sabiti artar ve kondansatör daha yavaş dolar veya boşalır. Bir zaman sabiti sonunda başlangıçta yüksüz olan kondansatörün gerilimi, doğru akım kaynağıyla şarj sırasında son değerinin yaklaşık %63,2’sine ulaşır. Bu soruda 100 Ω dirençle 10 μs zaman sabiti oluşturulabilmesi için 100 nF değerinde bir kondansatör kullanılmalıdır.
15. Aralarında 90°’lik faz farkı bulunan 50 KHz frekanslı iki dalganın başlangıç noktaları arasında zaman alanında ne kadar uzaklık bulunmaktadır?
A) 2 μs
B) 4 μs
C) 5 μs
D) 10 μs
E) 20 μs
Doğru Cevap: C) 5 μs
Çözüm: Alternatif akım devrelerinde sinüzoidal dalgalar arasında faz farkı bulunabilir. Faz farkı, aynı frekanstaki iki dalganın birbirlerine göre açısal olarak ne kadar kaydığını ifade eder.
Bir sinüzoidal dalganın tam periyodu 360°’ye karşılık gelir. Bu nedenle faz farkı ile zaman farkı arasında doğru orantı bulunmaktadır.
Faz farkından zaman farkı hesaplama formülü: Δt = (φ / 360) × T
Verilenler:
Frekans (f) = 50 KHz
Faz farkı (φ) = 90°
Periyot (T) = ?
Zaman farkı (Δt) = ?
Öncelikle frekans Hertz birimine dönüştürülür.
f = 50 KHz
f = 50 × 1000
f = 50000 Hz
Şimdi dalganın periyodu hesaplanır.
Periyot formülü: T = 1 / f
T = 1 / 50000
T = 0,00002 s
T = 20 μs
Dalganın bir tam periyodu 20 μs olarak bulunur.
Şimdi 90° faz farkının kaç mikrosaniyeye karşılık geldiği hesaplanır.
Δt = (φ / 360) × T
Δt = (90 / 360) × 20
Δt = 0,25 × 20
Δt = 5 μs
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): 90° faz farkı, tam periyodun dörtte birine eşittir. Önce periyodu bul, ardından dörde böl.
T = 1 / 50000
T = 20 μs
Δt = T / 4
Δt = 20 / 4
Δt = 5 μs
Doğru cevap C seçeneğidir.
Açıklama: Sinüzoidal dalgalarda 360° faz açısı bir tam periyoda, 180° yarım periyoda, 90° ise çeyrek periyoda karşılık gelir. Frekansı 50 KHz olan bir dalganın periyodu 20 μs olduğundan 90° faz farkına karşılık gelen zaman uzaklığı 5 μs olur. Frekans arttıkça periyot azalır ve aynı faz açısına karşılık gelen zaman farkı küçülür.
16. Birbirlerine seri bağlı durumda olan 3 Ω, -j4 Ω ve j8 Ω’luk empedansların eşdeğer empedansı aşağıdakilerden hangisidir?
A) 5∠-53°
B) 5∠53°
C) 5∠-37°
D) 5∠37°
E) 4∠-53°
Doğru Cevap: B) 5∠53°
Çözüm: Alternatif akım devrelerinde direnç, bobin ve kondansatörlerin elektrik akımına karşı gösterdikleri toplam zorluk empedans olarak adlandırılır. Empedans, gerçel ve sanal bileşenlerden oluşan karmaşık bir büyüklüktür.
Seri bağlı devre elemanlarının eşdeğer empedansı, empedansların doğrudan toplanmasıyla bulunur.
Seri empedans formülü: Zeş = Z1 + Z2 + Z3
Verilenler:
Birinci empedans (Z1) = 3 Ω
İkinci empedans (Z2) = -j4 Ω
Üçüncü empedans (Z3) = j8 Ω
Öncelikle seri bağlı empedanslar toplanır.
Zeş = 3 + (-j4) + j8
Zeş = 3 – j4 + j8
Zeş = 3 + j4 Ω
Eşdeğer empedansın dikdörtgensel gösterimi 3 + j4 Ω olarak bulunur.
Sorunun seçenekleri kutupsal biçimde verildiğinden empedansın büyüklüğü ve faz açısı hesaplanmalıdır.
Empedans büyüklüğü formülü: |Z| = √(R² + X²)
R = 3 Ω
X = 4 Ω
Formülde yerine yazalım.
| Z | = √(3² + 4²) | |
|---|---|---|
| Z | = √25 | |
| Z | = 5 Ω |
Şimdi faz açısı hesaplanır.
Faz açısı formülü: θ = arctan(X / R)
θ = arctan(4 / 3)
θ = arctan(1,3333)
θ ≈ 53°
Empedansın kutupsal gösterimi elde edilir.
Zeş = 5∠53° Ω
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Seri bağlı empedansları doğrudan topla. Gerçel ve sanal kısımları ayrı değerlendirerek 3-4-5 üçgeninden yararlan.
Zeş = 3 – j4 + j8
Zeş = 3 + j4
| Z | = √(3² + 4²) |
|---|
θ = arctan(4 / 3)
θ ≈ 53°
Zeş = 5∠53° Ω
Doğru cevap B seçeneğidir.
Açıklama: Seri bağlı elektrik devrelerinde empedanslar cebirsel olarak toplanır. Pozitif sanal empedans endüktif, negatif sanal empedans ise kapasitif karakter gösterir. Bu soruda -j4 Ω ve j8 Ω bileşenlerinin toplamı j4 Ω olur. Gerçel kısım 3 Ω olduğundan eşdeğer empedans 3 + j4 Ω şeklindedir. Empedansın büyüklüğü 5 Ω, faz açısı ise yaklaşık 53° olduğundan kutupsal gösterimi 5∠53° Ω olarak bulunur.
17. Matematiksel ifadesi V(t) = 50cos(100πt – π/4) V olan bir AC gerilimden 90° daha ileride olan başka bir AC dalganın matematiksel ifadesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) V(t) = 50cos(100πt – π/4)
B) V(t) = 50cos(100πt – π/2)
C) V(t) = 50cos(100πt + π/4)
D) V(t) = 50cos(100πt + π/2)
E) V(t) = 140cos(100πt – π/2)
Doğru Cevap: C) V(t) = 50cos(100πt + π/4)
Çözüm: Alternatif akım devrelerinde gerilim ve akım dalgaları sinüs veya kosinüs fonksiyonlarıyla ifade edilir. Bu dalgaların birbirlerine göre ileri veya geri fazda olmaları, matematiksel ifadelerindeki faz açılarına bağlıdır.
Bir dalganın başka bir dalgadan ileri fazda olması, aynı frekansta diğer dalgaya göre daha erken maksimum değerine ulaşması anlamına gelir.
Sinüzoidal gerilimin genel matematiksel ifadesi:
V(t) = Vm × cos(ωt + φ)
Vm = Maksimum gerilim değeri
ω = Açısal frekans
φ = Faz açısı
Soruda verilen gerilim denklemi:
V(t) = 50cos(100πt – π/4) V
Bu ifadeden elde edilen değerler:
Maksimum gerilim (Vm) = 50 V
Açısal frekans (ω) = 100π rad/s
Başlangıç faz açısı (φ1) = -π/4
Soruda bu gerilim dalgasından 90° daha ileride olan başka bir dalganın matematiksel ifadesi istenmektedir.
Öncelikle 90° açı radyan birimine dönüştürülür.
180° = π radyan
90° = π/2 radyan
İleri fazda olan dalganın faz açısı, başlangıç faz açısına istenen faz farkı eklenerek hesaplanır.
Yeni faz açısı formülü: φ2 = φ1 + Δφ
Verilen değerler yerine yazılır.
φ2 = -π/4 + π/2
φ2 = -π/4 + 2π/4
φ2 = π/4
Yeni faz açısı +π/4 radyan olarak bulunur.
Maksimum gerilim ve açısal frekans değiştirilmeden yeni faz açısı gerilim denkleminde yerine yazılır.
V(t) = Vm × cos(ωt + φ2)
V(t) = 50cos(100πt + π/4) V
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): İleri faz için mevcut faz açısına 90° yani π/2 eklenir.
φ1 = -π/4
Δφ = π/2
φ2 = -π/4 + π/2
φ2 = -π/4 + 2π/4
φ2 = π/4
V(t) = 50cos(100πt + π/4) V
Doğru cevap C seçeneğidir.
Açıklama: Alternatif akım dalgalarında faz açısı, dalganın zaman eksenindeki konumunu belirler. Kosinüs biçiminde yazılan bir dalganın faz açısının artırılması, dalganın zaman ekseninde sola kaymasına ve ileri fazda olmasına neden olur. Bu soruda başlangıç faz açısı -45° iken 90° ileri faz farkı eklendiğinde yeni faz açısı +45° olur. Radyan cinsinden bu değer +π/4’tür. Gerilimin maksimum değeri 50 V ve açısal frekansı 100π rad/s olarak kaldığından yeni dalganın matematiksel ifadesi V(t) = 50cos(100πt + π/4) V olur.
18. Devrede kaynak tarafından sağlanan ortalama güç aşağıdakilerden hangisidir?
A) 8 W
B) 7 W
C) 6 W
D) 5 W
E) 4 W
Doğru Cevap: D) 5 W
Çözüm: Verilen devrede alternatif gerilim kaynağı ile 5 Ω ve 15 Ω değerinde iki direnç bulunmaktadır. Dirençler birbirine seri bağlanmıştır. Soruda kaynak tarafından sağlanan ortalama elektriksel gücün hesaplanması istenmektedir.
Devrede bobin veya kondansatör bulunmadığından devre tamamen dirençlidir. Saf dirençli devrelerde akım ve gerilim aynı fazdadır. Bu nedenle güç çarpanı 1’dir.
Şekilde gerilim kaynağının etkin değeri 10 V olarak verilmiştir. Ortalama güç hesabında etkin gerilim değeri kullanılır.
Verilenler:
Etkin gerilim (Vetk) = 10 V
Birinci direnç (R1) = 5 Ω
İkinci direnç (R2) = 15 Ω
Güç çarpanı (cosφ) = 1
Öncelikle seri bağlı dirençlerin toplam değeri hesaplanır.
Seri direnç formülü: Rtoplam = R1 + R2
Rtoplam = 5 + 15
Rtoplam = 20 Ω
Devrenin toplam direnci 20 Ω olarak bulunur.
Şimdi Ohm Kanunu kullanılarak etkin akım hesaplanır.
Ohm Kanunu: Ietk = Vetk / Rtoplam
Ietk = 10 / 20
Ietk = 0,5 A
Devreden geçen etkin akım 0,5 A olarak bulunur.
Ortalama güç formülü uygulanır.
P = Vetk × Ietk × cosφ
Devre saf dirençli olduğundan cosφ = 1 alınır.
P = 10 × 0,5 × 1
P = 5 W
Aynı sonuç, direnç üzerinden ortalama güç formülüyle de hesaplanabilir.
P = Vetk² / Rtoplam
P = 10² / 20
P = 100 / 20
P = 5 W
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Seri bağlı dirençleri topla ve etkin gerilimle doğrudan güç formülünü uygula.
Rtoplam = 5 + 15
Rtoplam = 20 Ω
P = Vetk² / Rtoplam
P = 10² / 20
P = 100 / 20
P = 5 W
Doğru cevap D seçeneğidir.
Açıklama: Alternatif akım devrelerinde ortalama güç hesaplanırken gerilim ve akımın etkin değerleri kullanılır. Saf dirençli devrelerde akım ile gerilim arasında faz farkı bulunmadığından güç çarpanı 1 olur. Bu devrede 5 Ω ve 15 Ω dirençlerin toplamı 20 Ω’dur. Etkin gerilim 10 V alındığında kaynağın sağladığı ortalama güç 5 W olarak hesaplanır. Bu güç, ideal dirençler üzerinde harcanan toplam aktif güce eşittir.
19. Empedansı 2400 + j2400 Ω olan bir yükün, harcadığı ortalama gücü sabit tutarak, güç çarpanını 0.9 geri yapabilmek için ne yapılmalıdır?
A) Kaynağın gücü arttırılmalıdır.
B) Yüke paralel kondansatör bağlanmalıdır.
C) Yüke paralel bobin bağlanmalıdır.
D) Yüke seri kondansatör bağlanmalıdır.
E) Yüke seri bobin bağlanmalıdır.
Doğru Cevap: B) Yüke paralel kondansatör bağlanmalıdır.
Çözüm: Alternatif akım devrelerinde güç çarpanı, aktif gücün görünür güce oranını ifade eder. Güç çarpanı, gerilim ile akım arasındaki faz açısının kosinüsüne eşittir.
Soruda empedansı 2400 + j2400 Ω olan bir yükün güç çarpanının 0,9 geri değerine yükseltilmesi istenmektedir. Aynı zamanda yükün harcadığı ortalama gücün sabit kalması gerekmektedir.
Öncelikle yükün empedansı incelenir.
Verilen empedans:
Z = 2400 + j2400 Ω
Empedansın gerçel kısmı direnci, sanal kısmı ise reaktansı ifade eder.
Direnç (R) = 2400 Ω
Endüktif reaktans (XL) = 2400 Ω
Empedansın sanal kısmı pozitif olduğundan yük endüktif özellik göstermektedir. Endüktif yüklerde akım, gerilimin gerisinde kalır ve güç çarpanı geri olarak ifade edilir.
Öncelikle yükün başlangıç faz açısı hesaplanır.
Faz açısı formülü: φ = arctan(XL / R)
Verilen değerler formülde yerine yazılır.
φ = arctan(2400 / 2400)
φ = arctan(1)
φ = 45°
Başlangıç faz açısı 45° olarak bulunur.
Şimdi yükün başlangıç güç çarpanı hesaplanır.
Güç çarpanı formülü: cosφ = R / |Z|
Öncelikle empedansın büyüklüğü bulunur.
| Z | = √(R² + X²) | |
|---|---|---|
| Z | = √(5760000 + 5760000) | |
| Z | = √11520000 | |
| Z | ≈ 3394,11 Ω |
Güç çarpanı hesaplanır.
cosφ = 2400 / 3394,11
cosφ ≈ 0,707
Yükün başlangıç güç çarpanı yaklaşık 0,707 geri olarak bulunur.
Soruda bu değerin 0,9 geri yapılması istenmektedir. Bunun için endüktif yükün kaynaktan çektiği reaktif gücün azaltılması gerekir.
Endüktif yükler pozitif reaktif güç tüketirken kondansatörler kapasitif reaktif güç sağlar. Bu nedenle yüke paralel kondansatör bağlanarak endüktif reaktif güç ihtiyacının bir bölümü karşılanabilir.
Güç çarpanı düzeltme formülü:
Qc = P × (tanφ1 – tanφ2)
P = Yükün aktif gücü (W)
φ1 = Başlangıç faz açısı
φ2 = İstenen faz açısı
Qc = Gerekli kapasitif reaktif güç (VAR)
Başlangıç faz açısı 45° olduğundan:
tanφ1 = tan45°
tanφ1 = 1
İstenen güç çarpanı 0,9 olduğundan yeni faz açısı hesaplanır.
cosφ2 = 0,9
φ2 = arccos(0,9)
φ2 ≈ 25,84°
Yeni faz açısının tanjantı bulunur.
tanφ2 ≈ 0,484
Şimdi gerekli kondansatör reaktif gücü hesaplanır.
Qc = P × (1 – 0,484)
Qc ≈ 0,516P
Bu sonuç, yükün endüktif reaktif güç ihtiyacının bir bölümünün paralel kondansatör tarafından karşılanması gerektiğini göstermektedir.
Yüke paralel kondansatör bağlandığında yükün çalışma gerilimi ve harcadığı ortalama aktif güç sabit tutulabilir. Böylece güç çarpanı 0,707 geri değerinden 0,9 geri değerine yükseltilir.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Empedansın sanal kısmı pozitifse yük endüktiftir. Endüktif yüklerde güç çarpanını yükseltmek ve aktif gücü sabit tutmak için yüke paralel kondansatör bağlanır.
Z = 2400 + j2400 Ω
φ = arctan(2400 / 2400)
φ = 45°
cosφ = 0,707 geri
İstenen güç çarpanı = 0,9 geri
Güç çarpanını yükseltmek için yüke paralel kondansatör bağlanmalıdır.
Doğru cevap B seçeneğidir.
Açıklama: Alternatif akım devrelerinde endüktif yükler, akımın gerilimin gerisinde kalmasına neden olur. Bu durum güç çarpanının düşmesine ve kaynaktan daha fazla reaktif güç çekilmesine yol açar. Güç çarpanını düzeltmek için kullanılan paralel kondansatörler, endüktif yükün ihtiyaç duyduğu reaktif gücün bir bölümünü karşılar. Bu sayede yükün ortalama aktif gücü korunurken kaynaktan çekilen reaktif güç azalır. Soruda başlangıç güç çarpanı yaklaşık 0,707 geri olduğundan bu değerin 0,9 geri seviyesine yükseltilmesi için paralel kondansatör kullanılması gerekir.
20. Verilen bir elektriksel yükte tüm güç bilgilerini içeren büyüklük aşağıdakilerden hangisidir?
A) Güç çarpanı
B) Görünür güç
C) Ortalama güç
D) Anlık güç
E) Karmaşık güç
Doğru Cevap: E) Karmaşık güç
Çözüm: Alternatif akım devrelerinde elektriksel güç, farklı büyüklüklerle ifade edilir. Bunlar aktif güç, reaktif güç, görünür güç ve karmaşık güçtür.
Soruda bir elektriksel yükün tüm güç bilgilerini hangi büyüklüğün içerdiği sorulmaktadır.
Karmaşık güç, aktif güç ve reaktif gücü tek bir matematiksel ifade içerisinde gösteren büyüklüktür. Karmaşık güç kullanılarak görünür güç, faz açısı ve güç çarpanı da hesaplanabilir.
Karmaşık güç formülü: S = P + jQ
S = Karmaşık güç (VA)
P = Aktif güç (W)
Q = Reaktif güç (VAR)
j = Sanal birim
Aktif güç, elektrik enerjisinin iş veya ısı enerjisine dönüşen bölümüdür. Reaktif güç ise bobin ve kondansatör gibi elemanların elektrik ve manyetik alanlarında gerçekleşen enerji alışverişiyle ilişkilidir.
Karmaşık gücün büyüklüğü, görünür gücü verir.
Görünür güç formülü: |S| = √(P² + Q²)
Güç çarpanı ise aktif gücün görünür güce oranıdır.
Güç çarpanı formülü: cosφ = P / |S|
Örneğin bir elektriksel yükün aktif gücü 300 W, reaktif gücü 400 VAR olsun.
Verilenler:
Aktif güç (P) = 300 W
Reaktif güç (Q) = 400 VAR
Öncelikle karmaşık güç hesaplanır.
S = P + jQ
S = 300 + j400 VA
Şimdi görünür güç hesaplanır.
| S | = √(P² + Q²) | |
|---|---|---|
| S | = √(90000 + 160000) | |
| S | = √250000 | |
| S | = 500 VA |
Görünür güç 500 VA olarak bulunur.
Şimdi güç çarpanı hesaplanır.
cosφ = P / |S|
cosφ = 300 / 500
cosφ = 0,6
Güç çarpanı 0,6 olarak hesaplanır.
Reaktif güç pozitif olduğundan yük endüktif özellik göstermektedir. Bu nedenle güç çarpanı 0,6 geri olur.
Aynı karmaşık güç ifadesinden faz açısı da hesaplanabilir.
Faz açısı formülü: φ = arctan(Q / P)
φ = arctan(400 / 300)
φ = arctan(1,3333)
φ ≈ 53,13°
Böylece karmaşık güç bilgisi kullanılarak aktif güç, reaktif güç, görünür güç, faz açısı ve güç çarpanı belirlenebilir.
En Kısa Çözüm (Pratik Yöntem): Aktif güç ile reaktif gücü birlikte gösteren ve diğer güç büyüklüklerinin hesaplanmasını sağlayan ifade karmaşık güçtür.
S = P + jQ
| S | = √(P² + Q²) |
|---|
Doğru cevap E seçeneğidir.
Açıklama: Karmaşık güç, alternatif akım devrelerinde elektriksel güç analizinin temel büyüklüklerinden biridir. Aktif güç yükün tükettiği gerçek gücü, reaktif güç ise elektrik ve manyetik alanlarla ilişkili güç alışverişini gösterir. Karmaşık güç bu iki büyüklüğü aynı ifadede birleştirir. Karmaşık gücün büyüklüğünden görünür güç, aktif ve reaktif güç arasındaki ilişkiden ise faz açısı ve güç çarpanı hesaplanabilir. Bu nedenle bir elektriksel yükün sinüzoidal kararlı durumdaki temel güç bilgilerini içeren büyüklük karmaşık güçtür.