Tarihin bilinen ilk kütüphanesi

İnsanlık yazıyı kullanmaya başladığından beri bilgiyi yalnızca üretmekle kalmadı; onu saklamak, sınıflandırmak, gerektiğinde tekrar bulmak ve gelecek kuşaklara aktarmak için düzenli depolama yöntemleri de geliştirdi. Bu düzen, önce saray ve tapınak çevresinde tutulan kayıtlarla başladı; ardından metinlerin konuya göre ayrıldığı, kopyalandığı ve bir arada tutulduğu daha sistemli koleksiyonlara dönüştü. “İlk kütüphane” denildiğinde genellikle iki ölçüt öne çıkar: yazılı metinlerin çok sayıda olması ve bu metinlerin bilinçli bir derleme düzeniyle bir araya getirilmesi; bu ölçütlerle en çok öne çıkan yer Ninova’dır.

Ninova’da kurulan büyük tablet koleksiyonu

Ninova denildiğinde kastedilen, Yeni Asur döneminde Kral Aşurbanipal’in himayesinde oluşturulan ve bugün “Aşurbanipal Kütüphanesi” adıyla bilinen çok büyük tablet koleksiyonudur. Bu koleksiyon, arkeolojik olarak Ninova’da (Kuyuncuk höyüğü çevresi) bulunmuş, on binlerce çivi yazılı tablet ve fragmandan oluşan bir birikim olarak tanınır. Koleksiyonun kapsamı yalnızca idari kayıtlarla sınırlı değildir; edebî metinler, kraliyet yazışmaları, bilimsel metinler, kehanet/astroloji metinleri, sözlük listeleri ve eğitim amaçlı kopyalar gibi farklı türler bir aradadır. Bu çeşitlilik, koleksiyonun bir “belge deposu” olmanın ötesine geçip bilgi biriktiren bir merkez gibi çalıştığını gösterir. British Museum, bu koleksiyonu 30.000’i aşan tablet ve parçadan oluşan bir bütün olarak tanımlar.

Neden “ilk” olarak anılır

“Ninova”nın bu kadar yaygın biçimde “ilk” diye anılmasının temel nedeni, koleksiyonun sistemli ve geniş ölçekli bir derleme niteliği taşımasıdır. Dünya tarihiyle ilgili birçok kaynak, Ninova’daki bu birikimi “bilinen en eski sistemli kütüphane” veya “en eski (sistemli) kütüphane örneği” gibi ifadelerle öne çıkarır. World History Encyclopedia, Aşurbanipal’in Ninova’daki koleksiyonunu “dünyanın bilinen en eski sistemli biçimde düzenlenmiş kütüphanesi” olarak niteler.
Buradaki vurgu “sistemli” ve “kütüphane niteliği” üzerinedir: Metinlerin yalnızca bir yerde birikmesi değil, belli bir derleme anlayışıyla toplanması, korunması, kopyalanması ve tasnif edilmesi kütüphane fikrini güçlendirir.

Tabletlerin içeriği ve bilgi alanlarının genişliği

Ninova koleksiyonunda mitolojik anlatılar, destanlar ve klasik metinler özel bir yer tutar; örneğin Gılgamış Destanı’nın en bilinen nüshalarının bu tabletler arasında bulunduğu sıkça vurgulanır.
Bunun yanında tıp metinleri, bitki ve madde listeleri, dil öğrenimine yarayan iki dilli sözlük listeleri, kehanet metinleri ve ritüel metinleri gibi o çağ için “uzmanlık bilgisi” sayılabilecek içerikler de yer alır. Bu çeşitlilik, koleksiyonun yalnızca devletin günlük işleyişini kayda geçiren bir kayıt deposu değil, aynı zamanda bilgi alanlarını bir araya getiren bir merkez niteliği taşıdığını düşündürür. British Museum’un tanımı da bu çeşitliliği, farklı dillerde ve farklı türlerde metinler içeren büyük bir tablet koleksiyonu olarak çerçeveler.

Yangınla pişen tabletlerin korunması

Ninova’nın MÖ 612’de yıkımı sırasında saray yapılarında çıkan büyük yangınların, kil tabletleri istemeden de olsa “pişirerek” daha dayanıklı hâle getirdiği yönünde yaygın bir açıklama vardır. Kil tabletler normalde kurutulmuş hâlde kırılgan olabilir; ancak yüksek ısıyla pişen kil, seramiğe benzer şekilde daha uzun ömürlü hâle gelir. Bu durum, koleksiyonun çok büyük bir bölümünün günümüze kadar ulaşabilmesinde önemli bir etken olarak değerlendirilir. Wikipedia maddesi, Ninova’nın yıkımı sırasında çıkan yangının tabletleri kısmen pişirmiş olabileceğini ve bunun korunmaya katkı verdiğini belirtir.
Bu “günümüze ulaşma” avantajı da Ninova’yı görünür kılar: Daha eski dönemlere ait yazılı birikimler bulunmuş olsa bile, Ninova’daki kadar büyük ve çeşitli bir koleksiyonun geniş ölçekte korunması daha zordur.

Ebla ve daha eski yazılı arşivlerin yeri

“Ninova” yanıtı çok yaygın olsa da, daha eski tarihlere giden çok büyük tablet toplulukları da vardır. Suriye’deki Ebla (Tell Mardikh) kazılarında bulunan tabletler, MÖ yaklaşık 2500–2250 aralığına tarihlenen binlerce tablet ve parçayı içerir.
Guinness World Records, Ebla’da bulunan bir arşivi “en eski yazılı arşiv” olarak tanımlar ve tarihini yaklaşık MÖ 2350’ye yerleştirir.
Üstelik Ebla tabletlerinin raflarda/düzenli yerleşimde bulunduğunu anlatan kaynaklar da vardır; bu, yazılı malzemenin belli bir düzenle saklandığını gösterir.
Buradaki fark şudur: Ebla gibi merkezlerde bulunan malzeme çoğu zaman “arşiv” niteliğiyle (idari, ekonomik, diplomatik kayıt ağırlığı) değerlendirilir; Ninova ise hem kapsam hem tür çeşitliliği hem de derleme niyeti bakımından “kütüphane” kavramına daha yakın kabul edilir. Bu nedenle “en eski yazılı birikim” ile “en eski sistemli kütüphane” ifadeleri, kaynaklara göre farklı yerleri öne çıkarabilir.

“Ninova” cevabının pratik ve yerleşik oluşu

Günümüzde “ilk kütüphane” denildiğinde Ninova’nın öne çıkması, hem koleksiyonun büyüklüğü hem de kütüphane fikrine yakın düzeniyle ilgilidir. Ayrıca “Ninova” adı, yer adı olarak kısa ve net olduğu için tek kelimelik cevap beklentisi olan soru tiplerinde çok uygun bir karşılıktır; daha ayrıntılı biçimde ise bunun “Aşurbanipal Kütüphanesi” olduğu belirtilir. Ninova merkezli bu koleksiyonun 7. yüzyıla tarihlenmesi ve 30.000’i aşan tablet parçalarını kapsaması, onu hem tarih anlatılarında hem de genel kaynaklarda akılda kalıcı bir örnek hâline getirir.

Yazılı eserlerin çok erken dönemlerden itibaren bir araya getirilip saklandığı bilinse de, metinlerin geniş içerik çeşitliliğiyle toplanması ve düzenli bir derleme anlayışıyla korunması denince öne çıkan örnek, Aşurbanipal’in büyük tablet koleksiyonunun bulunduğu merkezdir ve bu merkez Ninova adıyla bilinir.